Russische kosmonaut als ster in ruimtedocumentaire

'Out of the Present' is in Rotterdam nog eenmaal te zien (morgen 17u in Luxor) en nog tweemaal in Maastricht.

ROTTERDAM, 31 JAN. Russische gasten op filmfestivals kenmerken zich vaak door overmatig drankgebruik, maar Sergej Konstantinovitsj Krikaljov (37) is duidelijk een uitzondering. Hij is dan ook geen regisseur, acteur of producent maar kosmonaut. Filmster is hij maar toevallig, doordat de Duits-Roemeense regisseur Andrei Ujica door hem in 1991 en 1992 aan boord van het Russische ruimtestation 'Mir' gedraaid videomateriaal heeft verwerkt in de op het Rotterdamse filmfestival vertoonde documentaire Out of the Present.

Filmster - bij dat woord al fronst Krikaljov, te gast in Rotterdam, de wenkbrauwen. Maar deze faam is hem in ieder geval liever dan de verhalen die over hem in 1991 de ronde deden: dat hij maandenlang min of meer vergeten door de ruimte cirkelde, omdat na de mislukte putsch in Moskou in augustus 1991 de Sovjet-Unie was opgeheven en de toekomst van het Sovjet-ruimteprogramma derhalve onzeker.

“Absoluut onjuist”, aldus de kosmonaut afgemeten. Naar zijn zeggen was de reden van zijn geprolongeerd verblijf in de 'Mir' een geheel andere. Kazachstan, dat na de putsch van Sovjet-republiek tot een zelfstandige republiek was geworden, mocht op de vlucht naar de 'Mir' een eigen landgenoot meesturen - zoenoffer van de Russische ruimtevaart op het altaar van de Kazachstaanse nationale trots, want de lanceerbasis Baikonoer bevindt zich in die republiek.

In ieder geval was er aan boord van de vlucht geen ruimte meer voor een boordingenieur die Krikaljov kon vervangen, zodat deze vriendelijk werd verzocht zijn verblijf in de 'Mir' na vijf maanden nog eens met vijf maanden te verlengen. “Alsof je tegen een lange-afstandsloper na de finish op vijf kilometer zegt dat hij nog vijf kilometer moet doorgaan”, herinnert Krikaljov zich de situatie. Hij heeft geen krimp gegeven: tenslotte was hij een ervaren kosmonaut, die ook al in 1988 vijf maanden in de ruimte had verbleven, sindsdien met een Amerikaanse shuttle is meegeweest en op de lijst staat voor toekomstige expedities naar Mars.

Out of the Present, een van de succesvolste films in Rotterdam, is een vrolijke film en geeft een beeld van de Russische ruimtevaart dat nog het meest aan vooroorlogse kampeerfoto's doet denken. Niks geen glimmende high tech, maar zware ijzeren kasten met grote knoppen. Zo te zien is het aan boord vaak een vrolijke boel, bijvoorbeeld als de kosmonauten elkaars haar knippen door middel van een tondeuse, verbonden aan een bovenmaats model stofzuiger - tegen het gewichtloos rondstuiven van haren.

Deze jolige aanpak van regisseur Ujica lijkt Krikaljov, als maker van het videomateriaal, slechts matig te kunnen bekoren. “Ik heb in totaal veertig uur opnamen gemaakt, voornamelijk over ons werk daar aan boord, en de experimenten. Het is jammer dat daarvan niet wat meer in de film is gekomen.” En waar de bepaald psychedelische montage van sommige filmfragmenten anders suggereert, beziet Krikaljov zijn ruimte-ervaringen vooral nuchter: “Of het verblijf in de ruimte mij heeft veranderd? Dat kun je zelf moeilijk beoordelen. Iedereen die een jaar van huis weg is, blijkt veranderd als hij terugkomt. Daarvoor hoef je niet de kosmos in.”

    • Raymond van den Boogaard