President en premier van Litouwen gewikkeld in strijd om de macht

De bankcrisis in Litouwen loopt steeds meer uit op een machtsstrijd tussen twee voormalige bondgenoten, president Algirdas Brazauskas en premier Adolfas Slezevicius. Slezevicius trotseert openlijk de president, die hem zes weken geleden, toen het bankschandaal losbarstte, nog in bescherming nam, maar nu zijn aftreden eist en het niet krijgt.

Het bankschandaal barstte vorige maand los toen twee van de grootste banken van Litouwen, Litimpeks en Innovation, werden gesloten wegens malversaties bij de leiding. Minister van Binnenlandse Zaken Romasis Vaitekunas liet de directeuren van beide banken oppakken en honderdduizenden Litouwers moesten vlak voor kerst vrezen voor hun moeizaam opzijgelegde spaargeld.

Die bankcrisis werd een politieke crisis toen bleek dat premier Slezevicius twee dagen voor de sluiting van de banken omgerekend dertigduizend dollar van zijn rekening bij Innovation had gehaald, naar eigen zeggen om er als kerstcadeau een auto voor zijn vrouw van te kopen. Het dijde verder uit toen bleek dat ook andere kopstukken van de regerende Litouwse Democratische Partij van de Arbeid (LDDP) hun spaargeld met kennelijke voorkennis van de naderende sluiting van rekeningen bij Innovation en Litimpeks hadden gehaald.

Niemand van de in opspraak geraakte LDDP-kopstukken zag in het schandaal echter aanleiding af te treden. Ze werden daarbij in bescherming genomen door president Brazauskas, die de schade van de crisis graag wilde beperken tot de sfeer van economie en het bankwezen en die voor het overleven van de LDDP-regering vreesde als het schandaal een golf van ontslagen zou veroorzaken.

De enige die van Brazauskas moest opstappen was minister van Binnenlandse Zaken Vaitekunas, die opdracht had gegeven tot de arrestatie van de bankdirecteuren en die daarmee volgens de president overhaast had gehandeld. Als de bankdirecteuren niet waren gearresteerd, zo redeneerde de president, had de crisis niet zo'n zwaar accent gekregen en was de zaak misschien nog te sussen geweest. Vaitekunas werd als chef van de veiligheidsdiensten door de president prompt tot zondebok van het bankschandaal gebombardeerd: “Waar waren de orde- en veiligheidsdiensten toen honderden miljoenen werden gestolen?”.

Brazauskas kreeg het geëiste ontslag van Vaitekunas - dat echter tot woede van de president door premier Slezevicius werd geblokkeerd. Dat markeerde de breuk tussen de president en de premier die Brazauskas tot dan toe had verdedigd. Toen Slezevicius bleef weigeren Vaitekunas te laten gaan eiste de president tijdens een stormachtig gesprek op 21 januari dat Slezevicius zelf zou aftreden. Die weigerde: eerst, zei hij, wilde hij de bankcrisis oplossen, moeizame onderhandelingen met het IMF ten einde brengen en “de economische hervormingen voortzetten”. Brazauskas gaf Slezevicius tot gisteren de tijd om zijn ontslagbrief te schrijven; als hij dat niet zou doen zou de president hem per decreet ontslaan. Slezevicius hield echter het been stijf en gisteren ondertekende de president het ontslagdecreet.

Nu kàn in Litouwen de president de premier niet ontslaan: pas als de Seimas, het parlement, het decreet onderschrijft moet Slezevicius opstappen. En het is nog maar de vraag of de Seimas dat doet: de LDDP heeft een absolute meerderheid in het parlement en het bestuur van de partij heeft met grote meerderheid - 89 tegen drie stemmen bij elf onthoudingen - zijn vertrouwen in de premier uitgesproken.

Op 8 februari spreekt de Seimas zich over het decreet van Brauzauskas uit. Als Slezevicius het dan redt, lijdt Brazauskas de zwaarste nederlaag sinds hij president werd en loopt zijn presidentiële geloofwaardigheid onherstelbare averij op. Dan is bovendien Slezevicius - een man die in 1992 op een populistisch programma premier werd, maar sindsdien vriend en vijand heeft verbaasd met zijn hervormingsdrang - in één klap de sterke man van Litouwen. Als de Seimas hem echter laat vallen, kan in zijn kielzog de hele regering ten val komen. In dat geval ziet het er somber uit voor de LDDP, want de hervormingen van de laatste jaren, en de daaruit voortvloeiende daling van de levensstandaard hebben van de populariteit van de ex-communisten niets overgelaten: bij verkiezingen zou de partij volgens een peiling van eerder deze maand nog maar 7,1 procent van de stemmen krijgen en de derde partij van het land worden. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van maart vorig jaar leed de partij al een forse nederlaag tegen de Vaderland Unie van Brazauskas' voorganger, Vytautas Landsbergis.

Slezevicius krijgt hoe dan ook de Litouwse justitie achter zich aan: vorige week opende de openbare aanklager een crimineel onderzoek naar de premier, omdat die op zijn spaargeld bij Innovation Bank dertig procent rente kreeg, twaalf procent meer dan de rente die gewone burgers op hun spaargeld krijgen. Dat is mogelijk een gevolg van machtsmisbruik, een delict dat met vier jaar gevangenisstraf, of met een boete plus verlies van burgerrechten wordt bestraft.

Dat kerstcadeau voor zijn vrouw heeft Slezevicius uiteindelijk toch maar niet gekocht: hij heeft het opgenomen geld op zijn rekening bij Innovation bank teruggestort.