'Ik schaam me er niet voor om te veranderen'; Javier Solana over zijn nieuwe baan als Navo-chef

BRUSSEL, 30 JAN. Als minister is Javier Solana weleens met twee verschillende schoenen aan zijn voeten gesignaleerd, maar deze maandagmiddag vertoont de nieuwe, Spaanse secretaris-generaal van de NAVO geen tekenen van verstrooidheid. In zijn Brusselse werkkamer, een dag vóór zijn eerste werkbezoek vandaag aan de Nederlandse regering, is de 53-jarige ex-minister van buitenlandse zaken en trouwe partijvriend van de socialistische premier González een en al alertheid.

Solana lijkt zich bewust van zijn voor velen a-typische profiel als secretaris-generaal van de NAVO: socialist met baardje, oud-hoogleraar fysica, anti-NAVO-activist tot begin jaren tachtig, vertegenwoordiger van een land dat niet volledig deel uitmaakt van de militaire structuur van de NAVO, en uiteindelijk vorige maand pas benoemd nadat de Nederlandse oud-premier Lubbers en de Deen Ellemann-Jensen door respectievelijk de Verenigde Staten en Frankrijk waren geblokkeerd.

De nieuwe secretaris-generaal zet zijn boodschap over de NAVO goedgehumeurd uiteen, met op de achtergrond enkele abstracte schilderijen uit de tijd van zijn onfortuinlijke voorganger Willy Claes. Vragen over zichzelf gaat hij bij voorkeur uit de weg.

Welke kwaliteiten moet een secretaris-generaal van de NAVO hebben?

“Hij moet afweten van de problemen die te maken hebben met de Europese opbouw en Europese veiligheid. Er zijn vier hoofdtaken. Bosnië, waar de implementatiemacht (IFOR) het vredesakkoord van Dayton moet uitvoeren. Zonder twijfel nu het belangrijkst. Dan de uitbreiding van de alliantie naar het oosten. In de derde plaats de relatie met belangrijke landen als Rusland en de Oekraïne. En ten slotte de huidige structurering van de NAVO zelf.”

Dertien jaar geleden was u een pacifist en een anti-NAVO-activist, en demonstreerde u tegen het Spaanse lidmaatschap van de NAVO, tegen F-16-vliegtuigen en de Amerikaanse bases in Spanje. Bent u veranderd?

Zijn gezicht betrekt op slag: “Nee, ik heb ... eh ...” Dan begint hij opnieuw: “Ik heb veel gedaan in mijn leven, maar laat ik u dit vertellen: Spanje is vermoedelijk het enige land in Europa dat [in 1986] een referendum heeft gehouden over zijn lidmaatschap van de NAVO. Ik heb er samen met premier González veel tijd aan gewijd om dat referendum te winnen.”

Maar bent u zelf veranderd? Is het niet ironisch dat een vroegere anti-NAVO-activist nu leiding geeft aan de NAVO?

“Ik geef toe dat dat ironisch is. Maar ik ben noch de eerste noch de laatste politicus wiens standpunten geleidelijk veranderen ten opzichte van degene die hij in zijn jeugd innam. Herinnert u zich mijn voorganger Manfred Wörner? Als Duitse minister van defensie had hij de reputatie een havik te zijn. Eenmaal bij de NAVO bewees hij de meest krachtige voorstander te zijn van een dialoog en samenwerking met Rusland. Hij schaamde zich niet om te veranderen, en ik ook niet. Intelligente mensen moeten veranderen. Het hoort ook bij het leiderschap, om een beetje vooruit te zijn.”

Bent u nog een pacifist?

“Zijn we dat niet allemaal?”

Voelt u zich geen derde keus, na Lubbers en Ellemann-Jensen?

“Nee. Ik ben Europeaan en ik dien het idee van Europa en mijn land. Ik tel niet hoeveel mensen die baan vóór mij is aangeboden. Tenslotte ben ik de enige kandidaat die het gehaald heeft. Ik was overigens de eerste die Ruud Lubbers heeft gesteund, zoals we hem twee jaar geleden jaar ook hebben gesteund voor het voorzitterschap van de Europese Commissie.”

Er was een Amerikaans veto tegen Lubbers, en een Franse blokkade tegen Ellemann-Jensen. Wat zegt dat over de machtsverhoudingen in de alliantie?

“Ik ben het met deze voorstelling van zaken niet eens. Dit is niet de manier waarop het is gebeurd, volgens mij. Belangrijk is dat er consensus nodig is voor deze benoeming.”

Was uw eigen kandidatuur niet ook een verrassing omdat veel mensen, vooral in Spanje, dachten dat u de opvolger van González als partijleider zou worden?

“Daarom moest ik een keuze maken. Ik heb mezelf nooit aangeboden als kandidaat, maar toen enkele goede vrienden uit verschillende landen vroegen of ik het wilde doen, heb ik mijn regering geconsulteerd en ja gezegd.”

De Amerikaanse regering heeft zich erg enthousiast over u betoond. President Clinton heeft u “een van de grote leiders van Europa” genoemd.

“Ik ben hem erg dankbaar.”

Maar u ben nog nooit leider geweest, alleen minister van buitenlandse zaken.

“Het is aan u om dat te definiëren.”

Het was geen verrassing voor u toen president Clinton dat zei?

“Nee.”

Het grote publiek in Europa kent uw naam nauwelijks.

“Beschouwt u de heer Lubbers als een Europese leider?”

Hij is twaalf jaar premier geweest.

“Het is waar dat hij een erg bekende politieke figuur is, maar dat betekent nog niet dat iedereen hem kent.”

Uw benoeming is ook opmerkelijk omdat Spanje niet volledig deel uitmaakt van de militaire structuur van de NAVO.

“We zijn een loyale partner in de alliantie. We hebben ons verplicht aan alle belangrijke operaties in de alliantie. Ik zou niet weten waarom een Spanjaard niet op deze post zou kunnen zitten.”

Zit de militaire operatie in Bosnië op schema? Eind deze week verstrijkt opnieuw een belangrijke deadline in het Dayton-akkoord. De partijen moeten zich dan hebben teruggetrokken uit de gebieden waarop zij volgens 'Dayton' niet langer aanspraak kunnen maken.

“Ja, tot dusver heeft alles zich zeer goed ontwikkeld. Dat neemt niet weg dat we rekening moeten blijven houden met risico's in de toekomst. De partijen gedragen zich nu coöperatief, maar er kunnen momenten komen dat ze dat niet doen. Komend weekend begint het proces van gebiedsuitwisseling. Negentig dagen na het begin van de vredesoperatie moet het overnemen van verantwoordelijkheden over de gebieden zijn afgerond. Tegen die tijd kunnen we hopelijk zeggen dat de operatie een succes is.”

Gelooft u dat de Amerikaanse soldaten na een jaar kunnen vertrekken?

“De hele vredesoperatie is zo opgezet dat het militaire deel in een jaar kan worden afgerond. Laten we hopen dat we dat op tijd kunnen realiseren. Het civiele deel van de operatie zal natuurlijk langer duren. De belangrijkste opdracht van IFOR is vrede brengen, in de zin van afwezigheid van oorlog. Natuurlijk willen we daarna niet stoppen. Vrede is ook wederopbouw, verzoening. Daaraan willen zoveel mogelijk meewerken, maar de verantwoordelijkheid voor de wederopbouw en de verzoening ligt niet in de handen van de NAVO.”

Wordt de geloofwaardigheid van IFOR niet aangetast als IFOR zich niet bezighoudt met de bewaking van massagraven en het actief opsporen van verdachten van oorlogsmisdadigers?

“Ik geloof dat niet. De belangrijkste verantwoordelijkheid voor IFOR is het scheppen van een veilige omgeving, zodat anderen de taken kunnen doen die ze moeten doen. Bildt [verantwoordelijk voor de civiele wederopbouw], Goldstone [de aanklager van het oorlogstribunaal in Den Haag], wie dan ook.”

De Amerikaanse bemiddelaar Holbrooke zei vorige week tegen deze krant dat oorlogsmisdadigers moeten worden opgepakt en overgedragen aan het tribunaal.

“Ja. Dit was een verschrikkelijke oorlog en er zal geen vrede zijn tenzij we de schuldigen die verantwoordelijkheid dragen, straffen”.

Wie moet dat dan doen?

“De internationale instituties die daarvoor verantwoordelijk zijn. Goldstone heeft de medewerking van IFOR gevraagd, en wij hebben die toegezegd en gegeven. Maar IFOR is geen politiemacht.”

Een onderwerp dat de NAVO zelf betreft, is de Franse aankondiging nauwer militair te willen samenwerken met de NAVO. Is dat het einde van de Europese ambitie een eigen defensie-identiteit op te bouwen?

“Nee. Het zou in feite het begin moeten zijn van een Europese veiligheidsidentiteit binnen de NAVO.”

Maar als Frankrijk meer met de NAVO gaat flirten, zal het dan niet moeilijker worden een sterke Westeuropese Unie (WEU) op te bouwen?

“De NAVO heeft begin 1994 verklaard dat het een versterking van de Europese pijler van het bondgenootschap ondersteunt door middel van de WEU. Ook op de laatste EU-top in Madrid is daarover gesproken. Een meerderheid van de lidstaten meent dat de WEU dichter bij de Europese Unie moet komen te staan. Dat is niet strijdig met een sterke Europese pijler binnen de NAVO.”

Een steeds terugkerend onderwerp is de voorgenomen uitbreiding. Rusland blijft tégen.

“De beslissing dat we zullen uitbreiden, ligt vast. Tegelijkertijd wil de NAVO goede relaties onderhouden met Rusland. Er zijn twee voorwaarden: we kunnen geen veto's accepteren van Rusland en we moeten Rusland niet voor verrassingen stellen.”

Hoe ernstig is het vertrek van Kozyrev als minister van buitenlandse zaken? Zijn opvolger Primakov staat bekend als een 'hardliner'.

“Dat is moeilijk te zeggen. Laten we afwachten. Ik hoop in maart naar Moskou te gaan en ik zal dan met hem spreken. Als we het over het hedendaagse Rusland hebben, moet je ook een onderscheid maken tussen wat serieus wordt gemeend, en wat wordt gezegd in het licht van de komende verkiezingen.”

Met Kozyrev speelde u tennis in Moskou. Gaat u dat ook met Primakov doen?

“Ik weet niet of hij tennis speelt. Als hij het me zou vragen, zou ik het zeker doen.”

Wat vertelde Kozyrev u tijdens de partijtjes tennis over het echte Russische standpunt over de uitbreiding?

Grinnikend: “Over de uitbreiding? Niets. Het was half zeven in de ochtend.”

Ziet u de uitbreiding van de NAVO nog voor het jaar 2000 gebeuren?

“Ik wil er geen datum opplakken. Dit jaar voeren we afzonderlijke gesprekken met partnerlanden die daarvoor belangstelling hebben getoond. Aan het eind van dit jaar zullen we die gesprekken evalueren en de situatie dan beoordelen. Ook de komende intergouvernementele conferentie (IGC) over de herziening van de Europese Unie speelt mee. Formeel staan de uitbreiding van de NAVO en van de EU geheel los van elkaar, maar politiek gezien hebben ze wel met elkaar te maken.”

In de zomer van vorig jaar besloten de VS tot nauwere betrokkenheid in Bosnië. Was dat beslissend, niet alleen voor het verloop van de oorlog in Bosnië maar ook voor een herbevestiging van het Amerikaanse leiderschap in de NAVO?

“Een belangrijke les die we uit de oorlog in Bosnië kunnen trekken is dat, als de VS en de EU in dezelfde boot zitten, dezelfde ambities en ideeën hebben, er de meeste kans op succes is. Er zijn dingen die de Europeanen alleen kunnen doen, er zijn dingen die de Europeanen niet alleen kunnen doen. De NAVO bestaat omdat er vraagstukken bestaan, die beter samen opgelost kunnen worden in het bondgenootschap”.

Sommige commentatoren menen dat Washington de NAVO als een Amerikaans bijkantoor beschouwt.

“Dat geloof ik niet. De NAVO is een institutie van zestien lidstaten en één van hen is Amerika. Er bestaat geen twijfel over dat de VS één van de belangrijkste landen van de alliantie zijn.”

Luistert u meer naar Washington?

Bijna plechtig: “Het is mijn plicht te proberen consensus te vinden tussen alle lidstaten. Ik moet naar alle hoofdsteden luisteren.”

    • Wim Brummelman
    • Robert van de Roer