Ex-premier Rhodesië Smith laat zich de mond niet snoeren

KAAPSTAD, 29 JAN. Voor Ian Smith is het niets bijzonders. De oud-premier van Rhodesië heeft zijn opvolger, president Robert Mugabe, en diens ZANU-PF-partij altijd in alle openheid 'terroristen' genoemd. De Engelse uitgeverij HarperCollins is echter zo geschrokken van het onverbloemde taalgebruik van Smith dat zij het plan heeft laten varen om zijn memoires uit te geven. De autobiografie, met als werktitel The Great Betrayal, had eind vorig jaar in de boekwinkels moeten liggen.

De verhoudingen tussen Smith en het Verenigd Koninkrijk zijn zelden goed geweest sinds de voormalige RAF-piloot in 1965 eenzijdig de onafhankelijkheid uitriep van de Britse kolonie Rhodesië. De controverse met een Britse uitgeverij kan de 76-jarige Smith op zijn vakantie-adres in Kaapstad dan ook nauwelijks opwinden. Hij is op zoek naar een nieuwe uitgever, want hij weigert zijn woorden af te zwakken. Wie de grootmachten van de wereld vijftien jaar lang trotseerde om een blanke enclave in Afrika in stand te houden, zal om een uitgever te behagen terroristen niet ineens vrijheidsstrijders noemen. “Mugabe en zijn mensen hebben onschuldige vrouwen en kinderen vermoord en bloedbaden aangericht. Dat is toch niets anders dan terrorisme? Wie aan geschiedschrijving doet, moet de waarheid durven spreken. Zelfs als het sommige mensen pijn doet.”

De memoires van Smith behandelen uitvoerig de strubbelingen met opeenvolgende Britse regeringen na de zogeheten UDI (Unilateral Declaration of Independence) van 1965. De titel duidt er al op dat Smith zich verraden voelt, vooral door de Britse Conservatieven en de Zuidafrikanen die hij jarenlang had beschouwd als sympathisanten. Tijdens de onderhandelingen in Lancaster House van 1980 over een vredesakkoord tussen de strijdende partijen in Rhodesië en de overdracht van de macht aan een zwarte meerderheidsregering lieten de Tories Smith vallen.

“Wij zijn nooit verslagen, maar verraden door onze vrienden”, meent Smith. Ook het Zuidafrikaanse apartheidsbewind steunde de regering-Smith niet langer, waardoor de vitale weg naar de zee werd afgesloten. “Ik kon iedereen weerstaan, Groot-Britannië en Amerika, maar de Zuidafrikanen sloegen de nagel in onze doodskist. Zuid-Afrika geloofde ineens in de nieuwe filosofie van détente in Afrika, ze wilden de steun van zwarte staten winnen. Ze dachten dat ze alles wisten over Afrika en de Afrikanen, maar ze hadden de voeling met Afrika verloren.”

Lang na Ian Smith hebben de blanken in Zuid-Afrika zich ook moeten overgeven aan de democratie. Robert Mugabe is nog steeds aan de macht in Zimbabwe en heeft feitelijk een eenpartijstaat gevestigd. De meeste blanke 'Rhodies' die zijn gebleven leven nog op een rijk eiland in een zee van armoede. Smith, de man van eergisteren, heeft een boerderij in Zimbabwe en brengt de meeste tijd door in zijn woning in Harare. Daar wordt hij naar eigen zeggen geraadpleegd door zwarten die moedeloos zijn en het vertrouwen in hun regering hebben verloren. “Toen Mugabe het land overnam, zei hij me zelf dat hij 'het juweel van Afrika' had geerfd. Hij heeft het met succes vernietigd. Zimbabwe is nu: chaos, corruptie en nepotisme. De economie is geruïneerd. Zwarten zeggen dat hun levenspeil is achteruitgegaan. Maar ze hebben geen keus. Ze moeten op Mugabe stemmen, want de intimidatie is verschrikkelijk.” Hij kijkt met afgunst naar Zuid-Afrika en noemt president Mandela “de eerste zwarte staatsman die Afrika heeft voortgebracht”.

Voor de geschiedschrijving van de nadagen van het Europese kolonialisme in Afrika is het te hopen dat Smith alsnog een uitgever vindt voor zijn memoires. Prof. R. Woods, de Zuidafrikaanse hoogleraar geschiedenis en Rhodesië-expert die het manuscript mocht inzien, noemt het “een uitermate belangrijk boek”. Als het manuscript tot boek is verheven, zal blijken of de reflectie die met de jaren komt bij Smith ook heeft geleid tot een herwaardering van zijn eigen rol in de geschiedenis. Was de onafhankelijkheidsverklaring een burgeroorlog van veertien jaar en 30.000 doden waard? Heeft hij ergens spijt van? “Iedereen maakt fouten, ik ook”, zegt Smith. “Maar ook de analyse achteraf leidt tot de conclusie dat de onafhankelijkheidsverklaring de enig juiste beslissing was. Dat blijkt duidelijk uit mijn boek.”

    • Peter ter Horst