Vergaarders van cultuurgoed

W. VAN STARKENBURG en C.F. WEIJLAND: Boek & Boek

235 blz., Boek & Boek 1996, ƒ 14,95. Uitg. Boek & Boek, 055 - 213042

NOP MAAS en F.W. KUYPER, redactie: Offeren aan Mercurius en Minerva. Nederlandsche Vereeniging van antiquaren 1935-1995

235 blz., geïll., De Buitenkant 1995, ƒ 69,90

Antiquaren zijn individualisten. Over het algemeen zijn het zeer eigenzinnige, eigenwijze mensen. Je moet trouwens wel eigenwijs zijn om een antiquariaat te beginnen. Kleine winkels gaan gemiddeld na vijf jaar over de kop. Andere sukkelen langer door, niet zelden door grote persoonlijke offers. Dit verklaart een andere dominerende eigenschap van antiquaren: ze zeuren graag. Over het krappe budget van Nederlandse bibliotheken (“de kas van de UB Amsterdam is in maart leeg”) en over het ontbreken van echte grote boekenverzamelaars in ons land.

Door dit laatste zijn nogal wat Nederlandse antiquariaten voor hun inkomen aangewezen op rijke buitenlanden, zoals Duitsland, Zwitserland, Engeland, Japan en de Verenigde Staten.

Antiquaren hebben nog een andere in het oog springende eigenschap: ze houden van boeken. Dat ligt minder voor de hand dan je zou denken. Vooral bij grote uitgeverijen bijvoorbeeld lopen ongelooflijk veel mensen rond die alleen zijn geïnteresseerd in rente op geïnvesteerd kapitaal. Als er meer te verdienen zou zijn in waspoeder of auto-onderdelen, zouden ze dat gaan verkopen.

Bij antiquaren ligt dat anders. Bijna alle antiquaren verzamelen zelf ook. Ze weten dat dit een lastige combinatie is, want elk boek dat je in je eigen kast zet, onttrek je aan de handel, maar verzamelen zit hen nu eenmaal in het bloed. Dit maakt dat antiquaren nogal eens knorrig reageren op de eenzijdige berichtgeving over hun vak. Altijd maar weer die aandacht voor topstukken voor topprijzen. Begrijpen buitenstaanders dan niet dat de wereld van het boek oneindig veel groter is?

Nederland telt op dit moment 681 antiquaren. Of beter gezegd: in de nieuwe editie van Boek & Boek staan de adressen van 681 antiquariaten, tweedehands boekenzaken en stripspeciaalzaken. Boek & Boek wordt vandaag gepresenteerd op een antiquarenbeurs in Apeldoorn en zoals iedereen weet die wel eens op boekenjacht gaat, is dit werkje van W. van Starkenburg en C.F. Weijland, dat nu voor de vijfde keer verschijnt, een onmisbare gids. De adressen zijn op postcode ingedeeld, wat als voordeel heeft dat je in één oogopslag ziet welke antiquaren bij elkaar in de buurt zitten. Daarnaast heeft het enkele nuttige registers: specialismen per antiquariaat, een alfabetische lijst van antiquariaten en van vestigingsplaatsen. Bovendien bevat het per adres gegevens over openingstijden, voorraad en catalogi.

Van de honderden antiquariaten die ons land telt, zijn er ongeveer zeventig aangesloten bij de Nederlandsche Vereeniging van Antiquaren (NVvA). Dat is een sjieke club waarin de beste Nederlandse antiquaren zijn vertegenwoordigd. Ter gelegenheid van het 60-jarig bestaan heeft de vereniging onlangs een prachtig verzorgd jubileumboek uitgegeven, in een oplage van 750 exemplaren. Na een beknopte, enigszins droge kroniek van de vereniging volgen vraaggesprekken met elf van de oudste leden. Er zijn een paar dingen die dit boek zo de moeite waard maken. In de eerste plaats is hiermee eindelijk iets vastgelegd van de geschiedenis van het Nederlandse antiquariaat. Want hoewel antiquaren zich bezighouden met het papieren cultuurgoed van de afgelopen eeuwen, schenken ze nauwelijks aandacht aan de geschiedenis van hun eigen vak. “Publikaties over het antiquariaat in Nederland zijn zeldzaam”, verzucht F.W. Kuyper in het voorwoord, “en met het bewaren van terzake belangrijke archieven is het doorgaans ook weinig florissant gesteld”.

Dit boek bevat belangrijke bouwstenen voor de geschiedenis van het Nederlandse antiquariaat. Die geschiedenis komt vooral tot leven in de vraaggesprekken. Topmensen uit het vak, zoals Paul Valkema Blouw, Simon Emmering en Nico Israel, vertellen over het geploeter in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog, de invloed van Duitse antiquaren, de moeilijke opbouw na de oorlog, de modes in verzamelingen, het ontstaan van richtprijzen in veilingcatalogi, spectaculaire vondsten en de grote boekenverzamelaars die Nederland wel degelijk heeft gekend.

Wat in hun verhaal tevens duidelijk wordt is de grote invloed van de antiquaar Menno Hertzberger, overleden in 1982. Hertzberger nam het initiatief tot oprichting van de NVvA, hij was de motor achter een eigen vakblad, verkooptentoonstellingen, een vakcursus voor antiquaren en de oprichting van een internationale organisatie. Zijn collega's spreken met gemengde gevoelens over hem, sommigen met bewondering, maar de Amsterdamse antiquaar Max Schuhmacher vertelt hoe Hertzberger eens een goedgelovige collega bedonderde door hem een container boeken te leveren over een ander onderwerp dan besteld. Dat raakt weer een heel andere karaktereigenschap van antiquaren: vooral in de top is er veel kinnesinne en jaloezie en regelmatig zetten collega's elkaar een hak.

Schuhmacher

Het vraaggesprek met Schuhmacher behoort tot de beste in het boek. Max en Wilma Schuhmacher beheren een collectie van bijna 100.000 banden op het gebied van taal en letterkunde. De catalogi van Wilma Schuhmacher zijn beroemd om hun eruditie en degelijkheid en er zijn scripties, promoties en tentoonstellingen tot stand gekomen dank zij de Schuhmachers. Max Schuhmacher neemt geen blad voor de mond. Hij beschrijft zijn generatie antiquaren als “sociale mislukkingen”. Hij heeft zelf op de middelbare landbouwschool gezeten, is 'partieel' woordblind en kan niet typen, laat staan met een computer overweg. Maar op zijn terrein behoort hij tot de beste antiquaren in ons land. ”Maar”, aldus Schuhmacher, “Nederlands is een notoir rotonderwerp. Wie nu een antiquariaat wil beginnen, moet in spelletjes gaan handelen, bridgeboeken, kaartboeken, schaken of geschiedenis der techniek, der wetenschap, reizen etc. Daar is een bloeiende markt voor. Voor literatuur is veel te weinig belangstelling.”

Bij Schuhmacher zie je ook dat de liefde voor boeken het wint van financieel gewin. “Ik vind verkopen van boeken iets dat pas op de tweede plaats komt. In eerste instantie zijn wij verzamelaars en willen we alles van een boek afweten. Ik vind het leuk als antiquaren bijdragen tot de kennis van het boek en ik vind het ook leuk als ze dat in een of andere vorm publiceren. Ik zie de antiquaar in de eerste plaats als een vergaarder en een behoeder. Zonder ons zou er veel cultuurgoed verloren gaan. Wij zorgen ervoor dat het goed terecht komt.”

Deze woorden sluiten direct aan bij de titel die Nop Maas en F.W. Kuyper voor hun jubileumboek hebben gekozen. Die titel is ontleend aan een citaat uit een boekencatalogus uit 1956 over het tegenstrijdige karakter van de antiquaar, “een der merkwaardigste variëteiten van de homo sapiens: Kruising tussen zakenman en kamergeleerde, offerend beurtelings aan Mercurius en Minerva, levend in het heden, doch stoelend op het verleden, vormt hijzelf als het ware één doorlopende contradictio in terminis”.

Dank zij dit mooie boek kunnen we deze eigenzinnige mensensoort nu iets beter begrijpen.

    • Ewoud Sanders