HAROLD BRODKEY 1930-1996; Schrijven als de Mississippi zelf

'Het is gevaarlijk om zo'n goede schrijver als ik te zijn' verklaarde de joods-Amerikaanse auteur Harold Brodkey ooit. Brodkey, die donderdagnacht aan de gevolgen van aids overleed, was zelfs in zijn geboorteland geen schrijver met een grote naamsbekendheid. Zijn werk - twee verhalenbundels en twee romans - werd hoog geprezen door literaire coryfeeën als Harold Bloom en Susan Sontag, maar gelezen werd het nauwelijks. Het grote publiek schrok terug voor Brodkey's associatieve, introverte stijl en zijn diepgravende verhalen. En zo werd de zelfverklaarde Great American Novelist, bijgenaamd de 'Proust van de Upper West Side', een typische schrijversschrijver.

Hoe weinig lezers Brodkey ook had, in de Amerikaanse letteren gold hij als een fenomeen. Na zijn goed ontvangen debuutbundel First Love and Other Sorrows (1957) werkte hij bijna 35 jaar aan zijn magnum opus: een autobiografische roman die de Amerikaanse pendant moest worden van Prousts A la recherche du temps perdu en Joyce's Ulysses. Zelfs de perfectionistische verhalen die Brodkey publiceerde in The New Yorker en uiteindelijk bundelde in Stories in an Almost Classical Mode (1988), waren naar zijn eigen zeggen niet meer dan vingeroefeningen voor het grote werk. En hoe langer hij wachtte met het publiceren van zijn 2000 bladzijden tellende manuscript, hoe legendarischer hij werd. In Brightness Falls, Jay McInerney's satire op de uitgeverswereld in de jaren tachtig, werd hij zelfs als romanpersonage opgevoerd: de schrijver van een 'grotendeels hypothetisch meesterwerk' die enorme voorschotten toucheert omdat hij ooit is uitgeroepen tot 'de enige Amerikaanse auteur van deze eeuw die werkelijk iets heeft begrepen van de puntkomma.'

Eindelijk, in oktober 1991 publiceerde Brodkey The Runaway Soul, het resultaat van, zoals hij het zelf omschreef, 'years of reading - years of peering at reality through the wrought-iron fence of reality.' In een stijl die doet denken aan het werk van de grote modernisten - lange zinnen, veel stream-of-consciousness - beschrijft Brodkey de ontwikkeling tot schrijver van Wiley Silenowicz, een joodse weesjongen die net als hijzelf in 1930 is geboren in een klein plaatsje in Illinois en op zijn tweede jaar is ondergebracht bij een pleeggezin in St. Louis aan de Mississippi.

Het thema van The Runaway Soul, en ook van Brodkey's korte verhalen, is het menselijk onvermogen om de vluchtige werkelijkheid en de herinnering aan het verleden in woorden te vangen. 'Haast bedreigt de waarachtigheid' schrijft Brodkey in The Runaway Soul; en: 'samenvattingen zijn nooit waarheidsgetrouw genoeg om er echt toe te doen.' De kleinste gebeurtenissen worden in Brodkey's levenswerk dan ook tot in detail weergegeven: jeugdherinneringen worden hoofdstukkenlang uitgespit en de beschrijving van een vrijpartij neemt twintig bladzijden in beslag. In een interview in het Cultureel Supplement legde Brodkey uit wat hem als schrijver voor ogen stond: “Anders dan mijn literaire voorgangers wil ik niet zomaar het bewustzijn van mijn personages blootleggen, opdat de lezer zich beter met hen kan identificeren. Ik wil dat de lezer mijn personages wordt.” Het leidde tot literatuur met de kenmerken van de Mississippi: traag, eindeloos vertakt, meeslepend.

The Runaway Soul kreeg een aantal zuinige kritieken, die volgens Brodkey extra hard aankwamen omdat hij tezelfdertijd te horen kreeg dat hij aids had. In een aantal lange, geruchtmakende stukken in The New Yorker analyseerde hij de reacties op zijn ziekte en beschreef hij hoe hij zich voorbereidde op de dood. In 1994 publiceerde hij Profane Friendship, een complexe en bij vlagen ontroerende roman over een homoseksuele liefde in het Venetië van rond de Tweede Wereldoorlog. Weer waren de reacties verdeeld: sommige critici beschouwden Profane Friendship als een grootse filosofische roman, andere als een pseudo-drama vol pseudo-proza. Toen ik hem een paar maanden later sprak in zijn appartement in New York, betreurde Brodkey het dat maar weinig mensen het hadden gelezen zoals hij het bedoeld had: “als een komedie over de onmogelijke liefde van de verkeerde mensen in de verkeerde stad.” Maar hij voegde daaraan toe dat hij aan de felle reacties op zijn boeken begon te wennen: “Alles wat ik schrijf wordt een schandaal.”

Fantasierijk, individualistisch en grenzeloos ambitieus - Harold Brodkey was in veel opzichten de Great American Novelist. Niet alleen zijn werk zal, zoals hij zelfverzekerd in The New Yorker aankondigde, voortleven; ook zijn reputatie als de man die leefde naar het credo van een van zijn personages: 'Laten we zo hoog inzetten dat het de moeite loont.'