Avant-garde componist Ligeti door traditie gevoed

De in Hongarije geboren avant-gardistische componist György Ligeti (72) is te gast bij het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Ligeti is de vijfde Grote componist in rij waar de Haagse muziekinstelling aandacht aan besteedt door middel van concerten, masterclasses en lezingen.

Ligeti-project met o.m. Ligeti Ensemble (Celloconcert), ASKO Ensemble (Pianoconcert), 27/1; ASKO/Schönberg Ensemble (Vioolconcert), 31/1; Annelie de Man (Continuum), 2/2; Jürgen Hocker (piano-etudes), 5/2; KC-orkest (Lontano), 6-8/2; Koor Nieuwe Muziek (Lux aeterna), 10/2. Inl 070-3814251.

AMSTERDAM, 27 JAN. “Het verleden is geen Winkel van Sinkel waarin men maar wat kan rondsnuffelen, maar het is één van de bronnen waarin we in het heden telkens opnieuw vat moeten zien te krijgen.” Zo ongeveer zou tegenwoordig nog het credo kunnen luiden van György Ligeti, de in Hongarije geboren componist die, ondanks het feit dat hij behoort tot de groten van de naoorlogse avant-garde, muziek schrijft die wordt gevoed door de navelstreng van de traditie.

György Ligeti (72) is dezer dagen te gast bij het Koninklijk Conservatorium in Den Haag voor een intensief, bijna drie weken durend onderwijsproject met vele concerten, masterclasses, lezingen en wat dies meer zij. Ligeti is daarmee de vijfde Grote Componist in rij aan wie Nederlands meest toonaangevende muziekonderwijsinstelling een omvangrijk project wijdt, sinds zij aan het begin van de jaren tachtig begon met haar componistenportretten, waarin studenten kunnen samenwerken met gerenommeerde musici uit binnen- en buitenland.

Vijf projecten rondom evenzoveel Grote Componisten in veertien jaar tijds is statistisch gezien geen opzienbarend aantal, maar de indrukken die Karlheinz Stockhausen (1982), Olivier Messiaen (1986), John Cage (1988) en Mauricio Kagel (1991) hebben nagelaten op de leerlingenschaar die vóór en mét hen mochten spelen, is groot en hebben hun effect op de tegenwoordige concertpraktijk niet gemist. De eerdere projecten waren mijlpalen in het hogere muziekonderwijs met een uitstraling die tot op de dag van vandaag op de vaderlandse podia merkbaar is.

Aan het Ligeti-project zal onder meer worden deelgenomen door het ASKO Ensemble, het Hilliard Ensemble, het Koor Nieuwe Muziek en het Schönberg Ensemble onder leiding van Reinbert de Leeuw. “Als Nederlandse musici van dit niveau vragen of ik bereid ben om aan zo'n project mee te werken dan kan ik eigenlijk niet weigeren”, aldus de maëstro in het programmaboek.

Ligeti zegt zeer content te zijn met de Nederlandse musici. In het verleden is dit wel eens anders geweest. Nog in 1990 liepen de gemoederen hoog op toen Ligeti Ronald Brautigam het recht ontzegde zijn Pianoconcert uit te voeren omdat hij zich niet kon verenigen met de interpretatie van de pianist. Het Koninklijk Concertgebouworkest restte daarop weinig anders dan het werk van het programma te halen en de geplande cd-opname te annuleren. Het omstreden Pianoconcert zal tijdens het Ligeti-project worden gespeeld door Ellen Corver, een musiciënne die heeft bewezen meer op één lijn te zitten met de componist.

Nadat Ligeti in zijn geboorteland een tijdlang volksliedbewerkingen had toegevoegd aan de door de communistische doctrine gedicteerde canon, vluchtte hij na de mislukte Hongaarse Opstand in 1956 naar Keulen om daar in de elektronische studio van de Westdeutsche Rundfunk zijn muzikale visioenen vorm te geven. Uit deze periode stamt de elektronische compositie Pièce Électronique nr. 3. Het stuk werd echter nooit gerealiseerd omdat de technische mogelijkheden indertijd ontoereikend waren. Nu, veertig jaar later, is Ligeti's visionaire klankwereld met digitale middelen te realiseren. In het Ligeti-project zal deze compositie, door toedoen van Kees Tazelaar van het Instituut voor Sonologie, alsnog een verlate première krijgen.

Ligeti werd door de naoorlogse avant-gardisten als een geestverwant verwelkomd door een werk als Atmosphères (1961), waarin hij het symfonieorkest op volstrekt eigenzinnige wijze benaderde. Ligeti behandelde de strijkers niet meer als een homogene groep, maar splitste deze uit in gedetailleerd genoteerde, individuele solopartijen waarmee hij de spannende chromatische klankvelden creëerde die Stanley Kubrick op zijn beurt gebruikte voor een film als The Shining. Melodie, harmonie en ritme - de meest elementaire parameters in de westerse muziekgeschiedenis - werden met deze 'micro-polyfone' weefsels tot staan gebracht, terwijl tegelijkertijd toch de traditie bleef doorklinken. In Atmosphères is Wagners Rheingold te horen, Debussy en Bartók; in Lontano (1967) hoort men Mahler en Bruckner.

Ook in zijn etudes voor piano, waarvan er vele zullen worden gespeeld, zoekt Ligeti doelbewust toenadering tot het verleden (en andere muziekculturen). Zo is de zesde, Automne à Varsovie een eigentijdse evenknie van Chopins Vierde Ballade. Gisteravond verzorgde Pierre-Laurent Aimard de wereldpremière van de Étude nr. 15, White on White, speciaal geschreven voor het Ligeti-project.

    • Emile Wennekes