Uit het afval van het leven

Mark Charitonov: De lijnen van het lot of Het kistje van Milasjevitsj

vert. Arthur Langeveld. Uitg. Van Gennep, 460 blz. Prijs ƒ 59,90

Volgeschreven snoeppapiertjes - dat is wat Andrej Lizavin, promovendus in de literatuurwetenschap, vindt wanneer hij het in een stoffig provincie-archief opgescharrelde kistje opent. Het handschrift herkent hij als dat van de lokale schrijver Milasjevitsj, die deel uitmaakt van Lizavins studieobject, de streekliteratuur van de jaren twintig. De wikkels bevatten aforismen, momentane indrukken, toevallige gedachten, kladjes voor verhalen, kortom een typisch snoeppapiertjesgenre. Ze zijn het afval van het leven, waaruit een complete denkwijze en wereldbeschouwing te reconstrueren zijn. Op zo'n reconstructie werpt Lizavin zich, eerst nog wat afstandelijk, maar met steeds grotere fascinatie en betrokkenheid. Steeds groter worden daarbij ook de overeenkomsten tussen zijn eigen leven en dat van de schrijver die hij bestudeert.

Naar de denkwijze van Milasjevitsj wordt herhaaldelijk verwezen als naar 'provinciale filosofie', die ongeveer inhoudt wat de term al suggereert: de zin van de geschiedenis wordt niet bepaald door de wereldpolitiek, historische redevoeringen en kanongebulder. Waar het om gaat is het kleinschalige, het persoonlijke, het alledaagse, en vooral de samenhang daartussen. Dat geldt ook voor ieder individu: een samenhangend levensverhaal, zo leert ons Milasjevitsj-Lizavin-Charitonov, is niet meer dan 'een trucje van een beperkte geest', want in werkelijkheid is er slechts een berg brokstukken. Maar ook al is het dan niet de orde van oorzaak en gevolg waaraan wij ons gewoonlijk vastklampen, toch bergt die ogenschijnlijke chaos een eigen orde in zich.

Centraal in Milasjevitsj' denken staat daarbij het idee dat er een niet-toevallige relatie bestaat tussen het ding en de naam, de wereld en hetwoord. Waar Milasjevitsj ophoudt en Lizavin begint is niet uit te maken, zoals de auteur van de roman ook de grenzen tussen zichzelf, zijn personages en zijn lezers als vloeiend voorstelt: “wij - dat zijn zowel Lizavin, als u en ik, die soms in elkaar overlopen...”

Voor De lijnen van het lot, dat al in het begin van de jaren tachtig werd geschreven maar lange tijd niet gepubliceerd kon worden, ontving Charitonov in 1992 de eerste Russische Booker Prize. Terecht waarschijnlijk wanneer het enkel om het idee achter de roman ging, origineel en vernieuwend in een land waar al tijdenlang nauwelijks grote romans, laat staan filosofische, geschreven worden. Maar misschien toch een wat te grote beloning als je naar de uitwerking kijkt: Charitonov verstrikt zijn lezers in een eindeloos aantal bijfiguren, nevenintriges en subfilosofietjes, die uiteindelijk het zicht op wat nu werkelijk de belangrijke lijnen zijn grotendeels wegnemen.

    • Helen Saelman