Geen rafeltje te horen; Bij het afscheid van sopraan Elly Ameling

Elly Ameling neemt op 29 januari afscheid met een recital in de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw, waaraan vrienden meewerken. Op het programma staan ondermeer liederen van Mozart, Gluck, Gershwin, Gounod, Strauss, Schubert en Bach.

Elf tot vijftien millimeter lang zijn de stemplooien van een vrouw, meer niet. Ze zitten op een ingewikkelde wijze vast aan het kraakbeen waar ze veilig door worden ingekapseld. Het spierweefsel van die plooien kan op een zeer flexibele en gevarieerde manier worden samengetrokken en ontspannen. Daardoor gaan de plooien, als er lucht doorheen wordt geperst, trillen in een bepaalde frequentie en ontstaan er klanken met een wisselende toonhoogte. Eigenlijk is dit hele mechanisme van kraakbeen, spierweefsel en slijmvliezen, dat tezamen het strottehoofd vormt, in eerste instantie bedoeld om de lagere luchtwegen af te kunnen sluiten, zodat daar geen rommel kan binnendringen. Maar mensen gebruiken het strottehoofd sinds jaar en dag voor de meest ingenieuze manier om geluid voort te brengen: zingen.

Het is bijna niet voor te stellen dat die twee plooitjes van nog geen anderhalve centimeter verantwoordelijk zijn voor zoveel klankschoonheid. Zelfs een piano, met zijn honderden meters aan snaren en zijn zware klankkast, haalt bij lange na niet al de nuances die de menselijke stem kan produceren. En een van de grootste complimenten die men aan een violist kan geven is dat hij zijn instrument zo mooi laat zingen - maar hoe mooi hij dat ook doet, écht zingen zal een viool nooit.

Ontelbare trillinkjes hebben de stemplooien van sopraan Elly Ameling (1933) gemaakt, in de vele honderden liederen die ze in haar bijna veertigjarige carrière zong - en waarvan gelukkig een groot gedeelte op plaat en cd is vastgelegd. En ze heeft ze allemaal steeds weer volledig onder controle, ze weet heel precies hoe ze de tonen van de ene in de andere trilling moet laten glijden. Haar stem verandert daarbij nooit ruw van kleur en zakt ook nooit ineens in een ander register.

Ameling is een typische liedzangeres, slechts een enkele keer ging ze zich te buiten aan een opera (vooral aan Mozart). Het kan bijna niet anders dan dat ze dat heeft ervaren als een ernstige verruwing, als een kunstschaatster die ineens een elf-stedentocht gaat rijden. In het lied komt het slechts aan op beheersing, op de kleinste nuances. Er hoeft niet zoals in opera gezongen te worden tijdens het lopen of het klimmen op een trap, liggend of staand op een scheef podium.

De emotie is zelden eenduidig, zoals in veel opera-aria's. Een lied is een soort operaatje in het kort, luidt een veel gehoord cliché, en er zit iets in. In veel liederen verschuift in een paar minuten geleidelijk de betekenis. Een liedzanger weegt alle woorden zorgvuldig af en geeft die inhoudelijke verschuivingen heel precies weer.

Pierre Bernac, een beroemde Franse bariton en leraar van Ameling, citeerde Francis Poulenc in zijn boek over de componist. Volgens Poulenc moet het toonzetten van een gedicht een liefdesdaad zijn en geen verstandshuwelijk. Poëzie is inderdaad het hart van een lied. Begrip van de tekst is een eerste vereiste voor een liedzanger. Wat zijn de belangrijkste woorden? Waar liggen de accenten? Hoe verloopt de zin?

Amelings liedkunst kenmerkt zich door een precieze dictie. Ze besteedt veel zorg aan de woorden en vertelt het verhaal als een betrokkene. Ze neemt het publiek mee 'Auf Flügeln des Gesangs'. Met haar worden we boos op de visser die een forel te grazen neemt. Als ze ons vraagt of we het land kennen 'wo die Zitronen blüh'n', ontstaat onmiddellijk het verlangen om daarheen te gaan. En wanneer ze als Gretchen aan het spinnewiel draait, voel je haar onrust en haar bezwaarde gemoed.

Maar Ameling laat zich nooit helemaal gaan, er is altijd sprake van een zekere distantie. En dat is aangenaam - een woord dat Ameling er zelf voor gebruikt zou kunnen hebben. Want het lied is een - nog zo'n Ameling-woord - delicate kunstvorm.

De zangeres staat alleen met een meestal bescheiden pianist op een eenzaam podium in een vaak kleine zaal. In die situatie kunnen te veel gebaren, opzichtige maniertjes om emoties uit te drukken of alleen maar koketteren met de stem, gemakkelijk gaan irriteren. Zeker in komische liederen is dat gevaar groot. Want verdriet is misschien niet eenvoudig over te brengen, maar humor is nog veel moeilijker. Een grap klinkt in een lied al gauw als aanstellerij. Maar van dat soort tuttigheid heeft Ameling in het algemeen geen last.

Hoewel er natuurlijk niets gaat boven een live-uitvoering, is een cd voor de liedkunst een uitstekend medium. Het lied hoort thuis in de intimiteit van een huiskamer. Schubert, de componist met wie Ameling zich innig verbonden voelt, schreef zijn liederen voor zijn vrienden, waar ze thuis werden gezongen. Zelfs de Kleine Zaal van het Concertgebouw is nog bijna te groot voor het lied. In een muziekvorm waarin het zozeer gaat om subtiliteit wordt de luisteraar al afgeleid als de zanger alleen al te vaak met zijn ogen knippert, als hij zich tegen het einde van het lied steeds weer veilig in de ronding van de vleugel nestelt, of te veel over het publiek heen zingt. In de huiskamer wordt de luisteraar niet gestoord door hinderlijk gekuch en slaat niemand luidruchtig een tekstboekje om.

De cd-luisteraar kan bovendien zijn eigen recital samenstellen. Wil hij alleen maar een aantal keren luisteren naar Auf dem Wasser zu singen van Schubert, waarin de golvende melodie zo prachtig wordt opgestookt door de repeterende noten in de pianopartij? Wat let hem. Kan hij niet genoeg krijgen van de rust die over bergtoppen en bossen neerdaalt? In Ein Gleiches, op een tekst van Goethe, vindt hij het. Wil hij daarna graag de kittigheid van het Heidenröslein? Dan zapt hij naar het betreffende nummer.

Steeds weer is daar Amelings tintelend heldere stem, het geluid dat zo soepel van de ene naar de andere toon vloeit. Geen rafeltje is er te horen, het vibrato wordt niet hinderlijk, en de scherpe kantjes die iedere stem nu eenmaal heeft storen niet. Misschien - maar laat ze het niet horen - is dit wel de meest bijzondere manier om naar een cd van Ameling te luisteren: vergeet alle zorgvuldig uitgesproken woorden, alle betekenissen en alle poëzie en luister, alsof het om een instrumentaal recital gaat, naar een piano en het geluid van Nederlands mooiste liedstem.

    • Paul Luttikhuis