In Noord-Ierland is het vertrouwen al lang verdwenen

LONDEN, 25 JAN. Het grote probleem in Noord-Ierland is dat de strijdende partijen alleen denken in termen van winnaars en verliezers. Al zó lang leven ze op voet van oorlog, dat ze elkaar niet meer kunnen zien als eerbare gesprekspartners op wiens woord je kunt vertrouwen.

Alle partijen hebben zich er inmiddels wel bij neergelegd dat niemand de oorlog kan winnen. Het Ierse republikeinse leger (IRA) is er ondanks 25 jaar terreur niet in geslaagd om de 'Britse overheersers' in zee te drijven. Net zomin als het de Britse regering gelukt is om de IRA uit te roeien, wat wel degelijk het doel is geweest in 25 jaar contra-terreur. Maar beide partijen kunnen de neiging nog steeds niet onderdrukken de ander door het stof te laten gaan.

Dat is de oorzaak van de impasse in het Noordierse vredesproces die al bijna driekwart jaar - gevaarlijk lang - voortduurt. Al sinds het staakt-het-vuren van het Ierse republikeinse leger bijna anderhalf jaar geleden eist de Britse regering dat de terroristen voorgoed van wapengeweld afzien. Pas dan kan het centraal overleg over de politieke toekomst van Noord-Ierland beginnen. Weliswaar hebben de Britten die eis steeds verder afgezwakt. Aanvankelijk was sprake van een volledige ontwapening. Later was een begin van ontmanteling, een symbolisch gebaar, al voldoende. Maar het uitgangspunt bleef: eerst moeten de terroristen hun goede wil tonen door een aantal wapens af te staan.

Dat uitgangspunt sloot aan bij het gezond verstand: hoe kun je onderhandelen met een partij die nog een pistool in de binnenzak heeft? Wat als het resultaat van het overleg die partij niet welgevallig was? Kwam het pistool dan voor de dag?

Het Britse standpunt strookte ook met een algemeen gevoelen van het Ierse en Noordierse volk. Volgens opiniepeilingen vindt 83 procent van de mensen in Noord-Ierland dat de terreurorganisaties voorafgaand aan centraal overleg hun wapens weg moeten doen. In de Ierse republiek is dat 76 procent.

Maar het Ierse republikeinse leger kon en kan onmogelijk aan die eis voldoen. Zo'n overdracht van wapens aan 'de vijand' zou door de achterban als overgave en verraad worden beschouwd. Nooit in de gewelddadige geschiedenis van Ierland hebben terroristen hun wapens ingeleverd. Zelfs niet de Ierse politieke partijen die uiteindelijk het geweer voor de stembus hebben verwisseld, zoals het Fianna Fail van ex-premier Albert Reynolds. In het gunstigste geval laten Ierse terreurorganisaties hun wapens roesten, maar ze staan ze nooit af.

Grootste verdienste van de internationale commissie onder leiding van de Amerikaanse ex-senator George Mitchell is dat ze bezorgdheid en gevoeligheid van beide partijen onderkent en accepteert. In haar gisteren gepubliceerde rapport adviseert ze de Britse regering om de eis tot ontwapening vooraf te laten varen. Die eis is toch onhaalbaar. Het Ierse republikeinse leger wil wel meewerken aan een vreedzame regeling voor Noord-Ierland, maar ze heeft nog te weinig vertrouwen in de rechtvaardigheid van zo'n regeling om de wapens al op de schroothoop te gooien. Volgens Mitchell is dit wantrouwen in het licht van de Noordierse geschiedenis niet onbegrijpelijk.

Denkend in termen van winnaars en verliezers, haastten Britse commentatoren zich gisteren om het advies van de internationale commissie als een nederlaag voor de Britse regering te bestempelen. Ook Gerry Adams, president van Sinn fein, de poltieke vleugel van de IRA, legde de aanbevelingen uit als “een veroordeling van het Britse regeringsbeleid”. Maar daarmee gingen ze voorbij aan de andere pijler van het Mitchell-rapport. Zoals de commissie begrip toonde voor het wantrouwen van de republikeinse terroristen, zo kon ze zich ook de scepsis van de Britten en de Unionistische meerderheid in Noord-Ierland maar al te goed voorstellen. Waarom zouden Unionisten en Britten zomaar geloven in de vreedzame bedoelingen van voormalige terroristen? Welke garantie hadden ze dat het Ierse republikeinse leger niet opnieuw naar de wapens zou grijpen als het in het overleg zijn zin niet zou krijgen?

In plaats van te beginnen met ontwapening zouden de terreurorganisaties zich volledig en onvoorwaardelijk tot het democratisch proces moeten bekennen, bepleitte de commssie. Ze moeten beloven dat ze voorgoed van alle geweld afzien en dat ze uiteindelijk zullen meewerken aan ontwapening. Tot dusverre heeft de IRA altijd geweigerd om te garanderen dat ze zich permanent distancieert van geweld.

Aanvaarding van de aanbevelingen van Mitchell-commissie zou geen winnaars of verliezers hebben opgeleverd. Van beide partijen werden concessies gevraagd. Maar de Britse regering heeft die route niet durven nemen op grond van motieven waarnaar alleen gegist kan worden. Uit vrees voor de wraak van de Ulster Unionisten die een motie van wantrouwen tegen de regering zouden kunnen steunen? Uit vrees voor opstand in de toch al verdeeld Conservatieve partij? Of omdat de IRA op de knieën moet worden gedwongen? Het voorstel dat premier Major gisteren heeft gelanceerd om verkiezingen voor een Noordiers congres te houden, komt uit de koker van Unionisten en vergroot alleen maar het wantrouwen van de nationalistische minderheid.

    • Dick Wittenberg