Ha, gerestaureerd blikfruit

In april verandert de Warenwet. Voedsel mag dan worden verrijkt en gerestaureerd met enkele vitaminen en mineralen.

In Duitsland zijn vruchtensappen met extra vitamine C populair. In België verdringen zuivelprodukten met toegevoegde mineralen de melk uit de koelschappen. Er is ook jam, honing en bier met toevoegingen te koop. In Groot-Brittannië bevatten veel ontbijtgranen extra mineralen en vitaminen.

In Nederland mag dat allemaal niet. Verplicht is de toevoeging van vitamine A en D aan de margarine en jodium aan het bakkerszout. Andere toevoegingen zijn verboden. Maar in april verandert dat.

De Nederlandse overheid hield altijd strikt vast aan de voedingskundige noodzaak van kunstmatige toevoegingen. En die noodzaak was pas aanwezig als aan een verstandig samengesteld dieet toch enkele micronutriënten ontbraken (vitaminen en mineralen). Dat lang niet iedereen verstandig eet, daar werd aan voorbijgegaan. Ook waren er critici die zeiden dat de aanbevolen dagelijkse dosis wel een dosis is waarbij geen gebreksziekten ontstaan, maar dat een gezonde dosis vaak hoger ligt.

Megadoses

In de jaren tachtig waaiden uit de Verenigde Staten de pleidooien voor megadoses vitaminen over. Nobelprijswinnaar Linus Pauling haalde regelmatig het nieuws met pleidooien voor hoge doses vitamine C. Eind jaren tachtig werd inderdaad aangetoond dat in sommige gevallen hogere doses de kans op een betere gezondheid vergroten. Maar de megadoses-aanhangers kregen ook vaak ongelijk. Vorige week nog werd in de VS een onderzoek naar megadoses vitamine A afgebroken. Tienmaal de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid vitamine A zou rokers beschermen tegen longkanker. Maar in het onderzoek onder 18.000 rokers vielen er onder de proefpersonen die pilletjes met vitamine A slikten 17% meer doden en kwam er 28% meer longkanker voor dan in de groep met neppilletjes. Een hoge dosis vitamine A bevordert dus longkanker. Het resultaat is een bevestiging van een Fins onderzoek. Uit een eerdere studie in de VS bleek dat veel vitamine A geen enkel effect heeft. Wat misschien nog uitgetest kan worden is vitamine E, een anti-oxydant.

In Nederland werd begin jaren negentig na twee grootscheepse voedselpeilingen door de Voedingsraad erkend dat niet iedereen dagelijks een gezond menu samenstelt. Behalve kleine kinderen, waarvan al bekend was dat met de R in de maand extra vitamine D goed is voor de botontwikkeling, behoren ook pubers, jongvolwassenen, zwangere en zogende vrouwen en bejaarden tot de groepen waarin vaak een tekort voorkomt. Gemiddeld is het dieet vaak wel in orde, maar uit de spreiding rond het gemiddelde blijkt dat voor nog al wat mensen tekorten dreigen. Uit een TNO-rapport van twee jaar geleden blijkt dat de inname van ijzer, seleen, koper en in mindere mate zink en calcium zorgen baart. Vitamine A en wellicht ook E krijgen veel mensen te weinig binnen.

Toch mogen onder de nieuwe warenwet, waarmee Nederland nu de toelating van verrijkte voedingsmiddelen verruimt, juist de mineralen en vitaminen waarbij tekorten dreigen, niet vrijuit worden gebruikt. De reden is dat vitamine A en D, foliumzuur en de spore-elementen seleen, koper en zink snel worden overgedoseerd. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid vitamine D is bijvoorbeeld 2,5 microgram, maar schadelijke effecten ontstaan al bij een tienmaal hogere dosis. Van foliumzuur moeten volwassenen dagelijks 200 tot 300 microgram binnen krijgen. Aan vrouwen die zwanger willen worden wordt 400 microgram aangeraden, ter reductie van de kans op een kind met een open ruggetje. Maar ook hier ligt de bovengrens slechts een factor 2,5 hoger.

Substitueren

Vitamine A en D, seleen, koper, zink en foliumzuur mogen volgens de nieuwe Warenwet alleen worden gebruikt om levensmiddelen te restaureren, of om natuurlijke gehaltes te substitueren. Bij restauratie voegt de fabrikant een vitamine toe dat in de grondstof voorkwam, maar bij bereiding verloren is gegaan. Fruit in blik bijvoorbeeld bevat zo'n tien maal minder vitamine C dan vers fruit. Sojamelk wordt vaak gebruikt als een substituut voor koemelk; de fabrikant mag in dit geval de vitaminen en mineralen tot de gehaltes in koemelk toevoegen. Maar chips verrijkt met vitamine D en calcium, een aantrekkelijk produkt voor flippo-sparende jeugd in een groeistuip, blijft onder de nieuwe regels verboden.

Op 16 januari stond mevrouw K. Bemelmans van het ministerie van VWS op het symposium 'Voedselverrijking' in Zeist tegenover een zaal gevuld met zuivel- en koekjesfabrikanten en voedingsmultinationals. Het symposium was georganiseerd door het Vitamine Informatiebureau van TNO-voeding. De fabrikanten willen eenvormige regels in Europa, maar die krijgen ze niet. Kellogs cornflakes met foliumzuur, die in Groot-Brittannië gewild zijn, blijven hier verboden. Bemelmans was daarover gedecideerd: daarvoor is vorig jaar gekozen. Ter vermijding van overdosering blijven toevoegingen aan voedsel verboden.

De Europese Commissie heeft opgemerkt dat op deze manier ongewenste handelsbelemmeringen blijven bestaan. Maar VWS staat pal: overdosering is net zo ongewenst als tekort. Bemelmans: “Vitamine A en D en foliumzuur zijn interessant voor de ontwikkeling van nieuwe produkten. Fabrikanten kunnen vrijstelling aanvragen, maar die zullen we waarschijnlijk niet verlenen.”

Produkten mogen met vitamine B, C en E en een aantal mineralen worden verrijkt, de fabrikant mag dit ook melden, maar gezondheidsclaims zijn verboden.

Onderzoekssupermarkt

Zullen de schappen van de supermarkts straks een ruime keus aan verrijkte en gerestaureerde produkten bieden? “Ik drink cola omdat het lekker is, niet omdat het gezond is,” was een reactie van een proefpersoon die een fles verrijkte Cola aantrof in de onderzoekssupermarkt van Psyma BV, instituut voor psychologische marktanalyse.

Psycholoog S. Kluiters onderzocht in opdracht van VWS de houding van de klant. Hij concludeert dat de acceptatie van de nieuwe voedingsmiddelen niet bijster groot is. Te grote afwijkingen van wat normaal is worden nog niet geaccepteerd. Maar fabrikanten van A-merken zijn huiverig om hun merk te betrekken in experimenteren met ongewisse uitkomst. Het belang van vitaminering wordt volgens Kluiters niet hoog ingeschat, want veel mensen weten niet wat de normale dosis is. Tijdens het winkelen worden de etiketten met steeds gedetaillerdere informatie ook niet gelezen. Kluiters: “Er heerst etiketmoeheid onder het publiek.”

Zowel Kluiters als mr. A.L. Schmid van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel constateren dat de behoefte aan verrijkte voedingsmiddelen pas zal groeien als de nieuwe produkten een plaats vinden in de gezondheidstrend. Probleem is dat op de artikelen zelf geen gezondheidsclaim mag staan.

Schmid ziet een plaats voor de verrijkte produkten in een markt waarin mensen zeggen steeds meer te letten op gezond eten, maar waarbij tegelijkertijd de 'eetmomenten' steeds onregelmatiger vallen, het aantal slecht etende ouderen toeneemt en meer kant-en-klaarmaaltijden het zicht op de samenstelling moeilijker maken.

De Nederlandse consument maakt zich volgens Schmid zorgen over teveel calorieën, zout, cholesterol, bestrijdingsmiddelen en hormonen in het eten, maar voor een tekort aan vitaminen hebben slechts weinigen belangstelling.