'Daimler-Benz misbruikte Fokker als breekijzer'

ROTTERDAM, 25 JAN. De breuk tussen DASA en Fokker is voor dr. A.F.P. Wassenberg de bevestiging van de these die hij in 1993 bij de totstandkoming van het “ramphuwelijk” al formuleerde: Fokker is door DASA en Daimler-Benz primair geannexeerd om de Franse en Britse dominantie op de Europese vliegtuigmarkt te breken. Nu haalt hij, zonder vreugde, zijn gelijk. “Fokker moest als breekijzer dienen. Dat is een strategische miscalculatie gebleken en daaraan wordt het bedrijf nu opgeofferd.”

Wassenberg is verbonden aan de faculteit bedrijfskunde van de Rotterdamse Erasmusuniversiteit. Hij is gespecialiseerd in de bestudering van onderhandelingen. Het “pokerspel” (minister Wijers) rond Fokker vormt voor hem al jaren een dankbaar onderwerp voor colleges en publikaties.

“Het is opvallend”, zegt Wassenberg, “dat in de reacties, analyses en commentaren op de breuk tussen DASA en Fokker zo eenzijdig de nadruk ligt op de technologische en financieel-economische merites. Maar die vormen niet de essentie. Doorslaggevend zijn de verhoudingen op het Europese krachtenveld.”

Wanneer Wassenberg dit strijdtoneel in ogenschouw neemt, dan ziet hij een frontale botsing tussen enerzijds de traditionele hegemonie van de Franse en Britse vliegtuigbouwers en anderzijds de vrij jonge pretentie van Daimler om een leidende rol in de Europese vliegtuigbouw te spelen.

Wassenberg: “Van meet af aan was duidelijk dat de Britten en de Fransen nooit zouden toestaan dat de Duitsers de leiding in een zelfscheppende Europese vliegtuigindustrie zouden krijgen. Dus zolang de Duitsers die leidende rol bleven claimen, tegen de heersende pikorde in, was die Europese optie kansloos.”

Daarop probeerde Daimler zijn begeerde leidende rol te bemachtigen door Fokker in te lijven. “Het is mij nog steeds een raadsel dat men bij Fokker en bij Economische Zaken niet in de gaten heeft gehad, dat men Fokker toen beschikbaar heeft gesteld voor oneigenlijk gebruik, namelijk als Duits breekijzer tegen het Britse Aerospace en het Franse Aerospatiale. Ik heb er maar één verklaring voor: men had geen benul van de ware strategische bedoelingen van Daimler-Benz/DASA.” En aan de onderhandelingstafel geldt: als je de bedoelingen van de andere partij niet kent, dan kun je ook niet goed taxeren tot welke concessies men bereid is. “Je kunt dan geen goed onderscheid meer maken tussen wat bluf is en wat echt is.”

Daimler kocht Fokker voor een habbekrats, stak er veel geld in, maar slaagde er niet in zijn ambities waar te maken. Dat vormde het decor van de jongste onderhandelingsronde, met de voor Fokker fatale afloop. De onderhandelaars Wijers en Maljers treft volgens Wassenberg geen blaam. “Het huidige echec is een rechtstreeks gevolg van de Nederlandse blikvernauwing uit 1993. En die was eigenlijk de erfenis van de halfslachtige neiging in het zogenaamde industriebeleid van de Nederlandse overheid om verantwoordelijkheid af te kopen zonder duidelijke tegenprestaties van bedrijven te verlangen. Wijers breekt met die traditie.”

Wassenberg is het niet eens met de kritiek dat de Nederlanders tot twee maal toe (in 1993 en nu) de hardheid van de Duitse onderhandelaars zouden hebben onderschat. “Qua hardheid deed men niet voor elkaar onder, nee, de Nederlanders hebben zich veeleer verkeken op de welhaast Pruisische hardheid van de intenties van Daimler-Benz/DASA.”

De ironie wil volgens Wassenberg dat door de mislukking van de DASA/Fokker-alliantie de Europese optie alsnog kans maakt. En hij is optimistisch genoeg om daarin zelfs mogelijkheden te zien voor een (bescheiden) rol voor (een afgeslankt) Fokker. De outline zit al in zijn hoofd, inclusief bijpassend “hink-stap-sprongscenario”. Dat ziet er als volgt uit.

Eerst de hink: in deze fase moet Fokker nauwe samenwerking zoeken met bij voorkeur British Aerospace en het Canadese Bombardier. “Capabele vliegtuigbouwers en geschikte partners om zaken mee te doen.”

Dan de stap: de Brits-Canadees-Nederlandse alliantie kan voldoende gewicht in de schaal leggen om een herstructurering in de Europese vliegtuigindustrie af te dwingen. “Die sanering is om verschillende redenen gewenst, maar volstrekt ondenkbaar onder Duitse regie. Komt het initiatief van een combine met de Britten dan zijn de perspectieven aanmerkelijk gunstiger.”

Tenslotte de sprong: de Aziatische markt van geloofwaardige Europese offertes voorzien. “Europese vliegtuigbouwers zullen het in de toekomst vooral moeten hebben van de Aziatische markt, want dat is de grootste groeimarkt voor de afzet van middelgrote vlietuigen. Op de Europese thuismarkt krijgt het vliegtuig steeds meer concurrentie van de hoge-snelheidstrein.”

Wil Fokker ('David') in aanmerking komen voor een bijrol in dit scenario ('Goliath'), zo staat voor Wassenberg vast, dan moet in elk geval worden voldaan aan één belangrijke voorwaarde. “Fokker moet stiefmoeder DASA zo snel mogelijk van zich af zien te schudden. Zolang Fokker niet weet te ontsnappen aan de slagschaduw van DASA, is het een kansloze partner.”