Speel die laatste maat zachtjes

“De zaallichten waren gedoofd. Het doek ging op en het orkest speelde 'Le cygne' van Saint-Saëns. Het toneel bleef leeg op een schijnwerper na, die de bewegingen van De stervende zwaan-choreografie markeerde - zoals u merkt, ontroert me dat nog steeds. Het was zo'n indrukwekkende hommage.”

Het is 65 jaar geleden, maar Hans Kerkhoff herinnert zich de gebeurtenis alsof het gisteren was. De latere oprichter en leider van de 'Matinee op de vrije zaterdag' bij de Vara was negentien toen hij een van de herdenkingsvoorstellingen bijwoonde waarmee het Anna Pavlova Ballet zijn illustere leidster de laatste eer bewees. “De toernee ging door met een aangepast repertoire”, weet Kerkhoff nog en zo kwam het balletgezelschap ook in zijn geboorteplaats Nijmegen: “Wat ze die avond verder dansten staat me niet bij, ik herinner me alleen die schijnwerper op het lege toneel. Het moet kort na Pavlova's overlijden zijn geweest, want het was januari.”

Anna Pavlova, de ster van het St. Petersburgse Marijinski Theater, die vanaf 1908 de wereld tot in de verste uithoeken veroverde met haar poëtische interpretaties van het klassieke balletrepertoire, was in de vroege ochtend van vrijdag 23 januari 1931, drie weken voor haar vijftigste verjaardag, overleden in het Haagse hotel Des Indes. Wat haar glorieuze afscheidstoernee door Nederland had moeten zijn, langs al de steden waar ze op eerdere toernees triomfeerde, werd een hartverscheurend sterfbed.

Bibberend en koortsig was de danseres op de bitterkoude 17de januari met de trein in Den Haag gearriveerd. De dansers die met Pavlova meereisden hadden gezien hoe hun anders altijd zo elegante en energieke artistiek leidster die ochtend bij het vertrek in Parijs door twee medewerksters ondersteund werd. De gehele reis was ze in haar couchette gebleven, naar verluid verdoofd door rustgevende middelen. Het enorme welkomstcomité op station Hollands Spoor van pers en publiek met hun bloemenhulde ontging haar. Wel verontschuldigde zij zich bij een van de musici dat ze de avondrepetitie moest afgelasten, omdat zij zich onwel voelde. Haar impresario Ernst Krauss, die vrijwel alle voorstellingen van de groep al had uitverkocht, overhandigde de ballerina een ruiker tulpen. Zijn grootste cliënte zag er vermoeid uit constateerde hij toen hij haar begeleidde naar het hotel, waar drie vertrekken speciaal voor haar komst waren ingericht en aangekleed in de modieuze lila tinten die de hoge gaste apprecieerde. Ze deed haar best een conversatie te houden, maar 'klaagde over hevige pijnen in de zij' en begaf zich 'dadelijk ter ruste'. In zijn gedenkboek dat drie maanden na haar dood werd gepubliceerd bij uitgeverij Meulenhoff beschrijft Krauss de lijdensweg die volgde.

Pleuritis, waarschijnlijk veroorzaakt door een verwaarloosde verkoudheid, dat constateerde de hoteldokter J.W.L. Dietz nadat hij de danseres had onderzocht. Verontwaardigd zei Pavlova diezelfde avond tegen haar levensgezel Victor Dandré dat ze nu werd behandeld voor pleuritis, hoewel ze in Parijs waarschijnlijk gewoon iets verkeerds had gegeten. Maar de diagnose werd de volgende dag bevestigd door dokter C.L. de Jong, de lijfarts van koningin Wilhelmina, die bovendien merkte dat haar hartfunctie achteruit gegaan was. Pavlova weigerde de voorgeschreven alcohol, omdat ze daar een afkeer van had gekregen. Ze werd behandeld met kamferinjecties en coffëine-injecties en ze kreeg zuurstof toegediend.

Ondertussen werden de voorstellingen in Den Haag en Amsterdam in afwachting van het herstel afgelast, maar Pavlova zelf gaf, aldus Krauss 'als haar wensch te kennen, dat het gezelschap voorstellingen zou geven zonder háár'.

Het nieuws van de ziekte had zich inmiddels verspreid. De telefoonlijnen van het hotel raakten overbelast doordat vanuit de hele wereld geïnformeerd werd naar haar toestand. Telegrammen met beterschapswensen en geurende boeketten stroomden de suite binnen.

Op Pavlova's verzoek namen Dietz en De Jong contact op met haar Russische vertrouwensarts Zalewski. Omdat Zalewski op dat moment in Parijs de ernstig zieke groothertog Andrej behandelde, echtgenoot van Pavlova's grote rivale, de prima ballerina assoluta Mathilda Kchessinskaja (1872-1971), reisde hij pas op donderdagochtend naar Den Haag, met een speciale ontheffing van de Nederlandse regering.

Een operatieve ingreep waarbij ter verlichting van de aangetaste longen een pneumothorax tot stand werd gebracht, baatte niet. Pavlova's hart verzwakte met het uur. Tenslotte besloot het drietal artsen een vaccin van Pasteur te beproeven. Haar tot kritieke diepte teruggelopen temperatuur steeg enige graden. Het was te laat. Het Anna Pavlova Ballet gaf in het Utrechtse Tivoli de eerste voorstelling uit zijn bestaan zonder Pavlova. Enkele uren later, 'een half uur na middernacht ging Anna Pavlova, zonder tot bewustzijn te zijn gekomen, ter eeuwige ruste'.

Is het waar, dat Anna Pavlova vóór zij buiten kennis raakte haar trouwe kamenierster Marguerite vroeg haar Zwanekostuum klaar te leggen? Krauss rept daar niet over. Andere bronnen, die zich waarschijnlijk beroepen op verklaringen van Pavlova's naaste medewerkers en van de ontroostbare weduwnaar Victor Dandré, vertellen dat haar laatste woorden luidden: 'Speel die laatste maat zachtjes.'

Hans Kerkhoff heeft Anna Pavlova zien dansen in 'De stervende zwaan', een paar jaar tevoren, toen hij stiekem naar de Nijmeegse schouwburg was gegaan. Op 16 december 1927 was dat. “Ik zat nog op school, in de vierde klas. Ik had niet zulke beste punten en mijn moeder vond dat ik mijn kaartje maar aan een kennis moest geven. Ik heb dat niet gedaan en ik kreeg een flinke uitbrander toen ik na de voorstelling thuis kwam.”

Kerkhoff had de eerste dansvoorstelling van zijn leven gezien en zou 'De stervende zwaan' nooit meer vergeten. “Het kostuum met de veertjes, die laatste beweging als Pavlova haar hoofd nog even opricht en dan sterft. De poëzie die er van uitstraalde, ik zie het nog steeds voor me.”

Vele jaren later, toen hij de concerten programmeerde voor de Vara Matinee koos Kerkhoff met dat beeld in zijn herinnering voor Saint-Saëns 'Le carnaval des animaux', waarvan 'Le cygne' het voorlaatste portret is.

Twee dagen na Pavlova's dood speelde het Concertgebouworkest 'Le cygne'. “Orkest en publiek verhieven zich na de laatste maten van hun stoelen en roerloos stond men en herdacht in doodsche stilte de groote kunstenares”, noteerde Krauss in zijn gedenkboek. Vele boeken zijn sindsdien verschenen over leven en werken van Anna Pavlovna Pavlova. De meeste staan boordevol prachtige foto's, want ze was allesbehalve wars van publiciteit geweest. Hoe en waar of met wie ze ook poseerde, in frêle balletkostuums of modieuze toiletten, met danspartners of filmsterren, onmiddelijk trekt het beeldschone gezicht omlijst met het ebbehoutzwarte haar de aandacht, of ze nu op een kameel wedijvert met de Sfinx, Charlie Chaplin in Hollywood omarmt of op de winderige IJsselmeerdijk tussen Volendamse dorpelingen loopt. Als een topmannequin lokte Pavlova talloze camera's. Ze hield van mooie dingen, vooral als het op kleren aankwam en ze liet zelfs de beroemdste couturiers altijd wel een kleine verandering aanbrengen, waardoor haar aanschaf een uniek karakter kreeg, zoals ook haar optreden als danseres onvergelijkbaar was.

Het laatst bekende verhaal met betrekking tot haar garderobe heeft een morbide uitkomst. Toen Pavlova vlak voor de kerstdagen van 1930 in Parijs verbleef, werd ze opgezocht door een Russische kennis die haar nieuws bracht van gemeenschappelijke vrienden. De vrouw fungeerde als vertegenwoordigster van een modehuis aan de rue Rivoli. Het kostte haar weinig moeite de danseres voor een bezoekje over te halen. Pavlova viel direct voor een mantel van sabelbont, maar Victor Dandré ried de aanschaf af, vanwege de hoge prijs. Er was maar één andere jas die enigszins in aanmerking kwam. Pavlova plaatste een bestelling, zij het met de nodige veranderingen.

Het is vlak voor haar vertrek naar Nederland geweest, dat ze het modehuis binnenliep. Maar de jas was nog niet klaar. Schertsend voegde Pavlova de verkoopster toe: “Ik zal kou vatten, en dan zal ik sterven en dan zal niemand de rekening betalen.”

    • Jessica Voeten