Ze zou me moeten beminnen; De correspondentie tussen moeder en dochter Sand

De Franse schrijfster George Sand kwam uit haar brieven tot nu toe naar voren als een goedwillende moeder en haar dochter Solange als een leeghoofd met een hart van steen. Uit de onbekend gebleven brieven van Solange rijst een ander beeld op: zij verwijt haar moeder hetzelfde als die haar verwijt. Rosalien van Witsen vertaalde een deel van hun briefwisseling. “Sinds wanneer is een tekort aan geluk een voorwendsel om aan waardigheid in te boeten!”

George Sand en Solange Clésinger-Sand: Een verstoorde relatie. Bezorgd en vertaald door Rosalien van Witsen. Uitg. Scheffers, 400 blz. Prijs ƒ 49,90.

Behalve een zeer productieve roman- en toneelschrijfster was George Sand (1804-1876) een begenadigd briefschrijfster. Haar volledige correspondentie beslaat 25 delen en vormt een ware goudmijn voor iedere onderzoeker die geïnteresseerd is in de vele boeiende literaire en persoonlijke relaties die ze onderhield of, meer in het algemeen, in het Franse culturele klimaat van die tijd. Een dergelijke overvloed nodigt natuurlijk uit tot deeluitgaven van bepaalde briefwisselingen, vooral in die gevallen waar ook de brieven van interessante geadresseerden bekend of te achterhalen zijn. Zo verschenen, ook in Nederlandse vertaling, haar correspondentie met Gustave Flaubert (We moeten lachen of huilen, vert. Edu Borger, 1992) en met Alfred de Musset (Een moeilijke liefde, vert. W. Scheltens, 1982).

In Een verstoorde relatie is Rosalien van Witsen een stap verder gegaan dan het goed, vlot en leesbaar vertalen van een bestaande briefwisseling. Ze heeft uit het enorme bestand aan Sand-brieven aan en over Sands dochter Solange (1828-1899) een keuze gemaakt. Vervolgens heeft zij hetzelfde gedaan met de onuitgegeven brieven van Solange die zich, voor zover niet verloren gegaan, in de Bibilothèque Nationale bevinden. De totale briefwisseling beslaat een periode van veertig jaar, soms met lange onderbrekingen, en blijkt - juist omdat ook beider brieven over elkaar aan derden zijn opgenomen - een glashelder beeld te geven van een buitengewoon moeizame en gecompliceerde relatie tussen moeder en dochter.

Tot nu toe was voornamelijk George Sands kant van het 'verhaal' bekend - haar brieven zijn immers gepubliceerd - en deze had zelfs tot een zekere mythevorming geleid. Daarin is Solange, een van de twee kinderen uit haar vroege huwelijk met baron Casimir Dudevant, een leeghoofd, een intrigante met een hart van steen, alleen geïnteresseerd in mannen, kleren en uitgaan. Zij heeft een vlijmscherpe tong, is arrogant en humeurig en kiest de verkeerde vrienden. Als jong meisje zou ze al een dubieuze rol hebben gespeeld in de breuk tussen George Sand en de zieke Chopin, die zij tegen haar moeder zou hebben opgezet. George daarentegen heeft haar leven lang geprobeerd haar dochter met geld, raad en daad terzijde te staan, maar daar nooit een greintje dankbaarheid of liefde voor teruggekregen.

Deze visie is gebaseerd op passages in haar brieven als 'ze [Solange] maakt zich geen minuut zorgen om haar echtgenoot, zijn schulden, haar moeder, haar broer, het kind dat ze draagt, het dreigende bankroet van haar fortuin en haar bestaan. Ze voelt zich verheven boven alle gebeurtenissen. Ik betwijfel echter of ze een hart heeft' (Solange is dan negentien). En, in hetzelfde jaar: “Ik word verteerd van verdriet over Solange, dat snijdt me diep door de ziel. Ze zou me moeten kennen, waarderen, begrijpen, respecteren, en beminnen, want ... ik weet dat er geen betere moeder bestaat, nee wel een betere, maar geen liefdevoller, toegevender en goedhartiger moeder...ik heb me afgebeuld om haar luxueuze smaak, die zeker niet de mijne was, te bevredigen en om haar voortdurend het bestaan van een prinses te kunnen laten leiden...ik werd haar kamenier, haar naaister, haar paardeknecht, haar kapster, haar begeleidster. Ik...betaalde, werkte dag en nacht, was de slaaf van al haar grillen...”.

Vooral na Solange's scheiding van de beeldhouwer Clésinger, met wie ze jong en met volledige instemming van haar moeder is getrouwd, maar die een driftkop, schuldenmaker en rokkenjager blijkt, en na de dood van haar dochtertje Nini, voelt George zich als moeder miskend. Al haar goede en strenge raadgevingen aan Solange om haar geluk te zoeken in een leven van hard en doelgericht werken en vrienden te vinden die haar bewonderen 'om de schoonheid van je ziel en van je gedrag' - worden in de wind worden geslagen. Toch blijft ze haar dochter haar leven lang financieel ondersteunen, ook in de perioden dat zij geen contact hebben. Als Solange later plannen heeft om te schrijven - journalistieke berichten uit Italië en literaire teksten die aanvankelijk nooit afkomen - staat ze haar met professionele adviezen terzijde en stimuleert haar om aangevangen werk af te maken.

Onthullend incident

De andere kant van de geschiedenis komt aan bod in de vrijwel onbekende brieven van Solange, die verrassend levendig, beeldend en soms heel geestig zijn. Ze geven een heel ander perspectief en veranderen ingrijpend het beeld van de verstandige, eeuwig goedwillende, maar steeds afgewezen moeder en de harteloze, lichtzinnige, ondankbare dochter. Het is waar dat Solange vaak niet weet wat ze met haar leven aan moet, zeker niet na haar scheiding en de dood van Nini, nadat eerder al een eerste baby is gestorven. In moderne psychologische termen zouden we haar problemen kwalificeren als faalangst, depressiviteit en het obsessief zoeken naar een eigen identiteit. Tot op zekere hoogte verwijt ze haar moeder precies hetzelfde als haar moeder haar verwijt - harteloosheid en afwijzing. Op Nohant, het buiten waar George woont, is ze zelden of nooit welkom. Dat geldt vanaf de tijd dat ze op kostschool zit en er strikte voorwaarden aan haar vakantieverblijf thuis worden gesteld tot veel later, als ze probeert een huis te kopen in de buurt van haar moeder die zich daartegen met hand en tand verzet, want 'ik wil in dat opzicht volkomen mijn vrijheid bewaren. Ik wil niet weten hoe je je persoonlijk leven inricht.'

Een van de meest navrante en onthullende incidenten is het conflict dat ontstaat als Solange op de tweede sterfdag van Nini het graf van haar kind op Nohant wil bezoeken en George meent haar te moeten vragen 'niet te komen voor deze jaarlijkse gedenkdag omdat ik het pijnlijk vind en het tegen mijn opvattingen en ideeën ingaat om dit in te voeren'. Het feit dat Solange toch het graf van haar eigen dochter komt bezoeken is aanleiding voor een nauwelijks begrijpelijke jarenlange breuk, die zelfs door bemiddeling van wederzijdse vrienden niet kan worden hersteld.

Opvallend is steeds het absolute gebrek aan emotionele 'solidariteit' van George's kant. In Solange's ogen moesten veel - op zich verstandige - adviezen, onder het mom van oprechtheid, afschuwelijke en hypocriete verwijten hebben behelsd. Zo luidt in Solange's zeer depressieve periode na haar scheiding en Nini's dood het weinig opwekkende commentaar: 'Dat is het toekomstbeeld (roetzwart) van een vrouw die een ongelukkig huwelijk heeft gehad, evenzeer door haar eigen schuld als door die van een ander...' en 'sinds wanneer is een tekort aan geluk een voorwendsel om aan waardigheid in te boeten!' (Solange zoekt vergetelheid in uitgaan en minnaars).

Een van de meest kwetsende dingen moet zijn geweest dat haar moeder haar emoties niet au serieux neemt en bij herhaling in brieven aan derden afdoet als gespeeld en alleen op effect berekend. Anderzijds kan ook Solange buitengewoon beledigend zijn, zoals de brief waarin ze een met veel moeite door George bijeengeschraapt jaargeld terugstuurt met de mededeling dat het te weinig is. Toch is het na elke breuk steeds weer Solange die toenadering tot haar moeder zoekt.

Gelukkig hoeven we als lezer geen partij te kiezen in deze moeizame relatie tussen een dominante, afstandelijke moeder en een intelligente, maar onzekere en defensieve dochter. Het is verstandig bij het lezen te bedenken dat - zoals Van Witsen in haar inleiding opmerkt - George Sand wist dat haar brieven na haar dood bewaard zouden blijven en Solange in de hare na George's dood verfraaiingen heeft aangebracht. Dat neemt niet weg dat deze correspondentie een prachtig beeld geeft van een relatie tussen twee intelligente vrouwen die niet zo zeer verstoord is, als wel tragisch mislukt doordat elk van beiden verwachtingen koestert waaraan de ander met geen mogelijkheid kan beantwoorden.