Italië is een land van onderdanen; Marco Tullio Giordana over de moord op Pasolini

“Ik heb niet de ambitie gehad om een kritische beschouwing over Pasolini te maken, noch een documentaire over zijn leven. Mijn film is een aanklacht,” zegt Marco Tullio Giordana. Hij maakte een film over de moord op de Italiaanse regisseur, die nooit is opgehelderd. Het proces is nu heropend.

Pasolini, een Italiaans delict is op het International Filmfestival Rotterdam te zien op 31 jan. 19.30u in Calypso 1 en op 1 febr. 21.45 in Lumière 2. De film draait vanaf 7 mrt. in de bioscoop.

Er is nooit een etiket geweest dat lang is blijven kleven aan Pier Paolo Pasolini. Een communist die abortus veroordeelt. Een linkse intellectueel die inspiratie zoekt in de bijbel en de kant kiest van de agenten die inslaan op demonstrerende jongeren. Een lyrische dichter van de verloren onschuld. Een polemist die wortelt in de katholieke cultuur van zijn land maar Lutherse brieven schrijft vol ongezouten en bijtende maatschappijkritiek. Regisseur van klassieke films als Mamma Roma en Teorema. Pier Paolo Pasolini is het allemaal, en meer. Hij is een monumentale figuur in Italië, een kunstenaar wiens bijna mythische status is versterkt door zijn gewelddadige dood, in november 1975 op een winderig en smerig veldje in de Romeinse badplaats Ostia.

Volgens de justitie is Pasolini vermoord door Giuseppe Pelosi, bijgenaamd de kikker, een jongen van zeventien die door Pasolini was opgepikt in een bar bij het Romeinse station Termini. Pelosi had een figuur kunnen zijn uit zijn roman Ragazzi di Vita of uit zijn film Accatone - een van die jongens van het volk waar hij zo dol op was en en die hij een geromantiseerde onbevangenheid toedichtte. De uitkomst van drie rechtszaken is dat Pelosi de moord alleen heeft gepleegd. Hij is daarvoor in 1977 tot negen jaar cel veroordeeld. Maar dit vonnis is altijd onbevredigend gebleven. Er zijn aanwijzingen dat er anderen bij Pelosi waren, dat Pasolini in een hinderlaag is gevallen. De fascisten, een politiek complot om Pasolini tot zwijgen te brengen, klonk het in het oververhitte politieke klimaat van toen.

“We weten het niet. En dat is het echte schandaal,” zegt de 45-jarige regisseur Marco Tullio Giordana. De zaak Pasolini heeft hem van begin af geobsedeerd omdat hij geen vrede kon hebben met de uitkomst van het proces tegen Pelosi. Toen hij in 1990 Vita di Pasolini, het veelgeprezen boek van Enzo Siciliano, las, besloot hij zijn onvrede vast te leggen in een film waarin de moord en het onderzoek daarna worden gereconstrueerd. 'Ik heb me afgevraagd of het mogelijk is op zijn minst te weten waarom we de waarheid niet weten,' is het motto van zijn film.

Vier jaar geleden begon hij de oude processtukken te herlezen, drieduizend pagina's. Hij vroeg en kreeg de notities van de advocaten, ook die van Pelosi. Hij bladerde de kranten van toen door en interviewde meer dan honderd betrokkenen. Aanvankelijk werkte hij samen met Laura Betti, de actrice die zich heeft opgeworpen als de intellectuele boedelbeheerder van Pasolini, maar al snel ging Giordana zijn eigen weg. “Betti heeft mij in het begin erg geholpen. Ze zei: je moet met iedereen praten, naar iedereen luisteren, maar je moet niemand vertrouwen, ook mij niet. Zo heb ik mijn film gemaakt. Betti gaf in het begin wel veel adviezen, maar daar is ze mee opgehouden. Ik wilde mijn eigen film maken, niet die van Laura Betti.”

Het resultaat is een mengeling van documentaire beelden van toen en verslagen uit de kranten met een gespeelde reconstructie van het onderzoek naar de moord. Giordana heeft bewust niet gekozen voor een nieuw portret van Pasolini als kunstenaar. “Ik heb niet de ambitie gehad om een kritische beschouwing over Pasolini te maken, noch een documentaire over zijn leven. Mijn film is een aanklacht.”

Complottheorie

Uitroeptekens zet Giordana bij de combinatie van onwil, onverschilligheid en onbekwaamheid waarmee het onderzoek is uitgevoerd. Maar het resultaat daarvan is een groot vraagteken. Giordana haat de luchthartigheid waarmee in rechtse kringen wordt gezegd dat het niet meer dan een tragisch ongeluk was, zonder ideologisch kader. Een even grote hekel heeft hij aan de stelligheid waarmee Pasolini in sommige linkse kringen wordt voorgesteld als een martelaar die het slachtoffer is geworden van een complot, met afwisselend homohaters, fascisten, misdadigers en de jongens van het leven in de hoofdrol. “De complottheorie is het spiegelbeeld van de theorie dat Pasolini een flikker was die kreeg wat hij verdiende,” zegt Giordana. Hij woont op de bovenste etage van een oud palazzo in het hart van Rome, op een steenworp van het parlement. Op de uitgesleten trappen lopen werklui heen en weer, maar het geklop en geschreeuw dringen niet door in de rust van Giordana's bescheiden werkkamer. “We weten het niet. Er is geen overtuigende verklaring.” Hij wil met zijn film bereiken dat de kijkers naar de winkel gaan om een boek van Pasolini te kopen. Maar ook 'dat ze eraan wennen om steeds minder te geloven in de officiële waarheid'.

Pasolini, een Italiaans delict, zo heeft Giordana zijn film gedoopt. “Ik praat over een Italiaans delict omdat de moord op Pasolini deel uitmaakt van een reeks misdaden waarop door de autoriteiten nooit een bevredigend antwoord is gegeven. De autoriteiten lijken ernaar te streven de waarheid niet aan het licht te laten komen. Dat is een karakteristiek van mijn land.” Giordana trekt een parallel met de zaak Moro, de christen-democratische leider die in 1978 is ontvoerd en vermoord door de linkse terreurgroep de Rode Brigades. Met de ramp bij Ustica in 1980, waarin een passagiersvliegtuig mogelijk door een raket is neergehaald. Met de vele bomaanslagen waarin vaag de handtekening van de geheime diensten te herkennen was. “De reden dat we daarover nooit de waarheid zullen weten is dat de publieke opinie in wezen onverschillig is. Je kunt de Italianen van alles aandoen. Ze incasseren en se ne fregano, het zal ze een rotzorg wezen. Er zijn maar weinig moedige mensen en die eindigen slecht. Ze vermoorden ze, zoals mafiabestrijder Giovanni Falcone, of ze maken zijn imago kapot, zoals nu gebeurt met corruptiebestrijder Antonio Di Pietro. In de publieke opinie, in de journalistiek, vind ik niet de wens om te controleren wat de staat doet en er verslag van te doen tegenover de burgers. Dit is geen land van burgers. Dit is een land van onderdanen die het allemaal niets uitmaakt. Wat kan hen Pasolini nu schelen. Ze vinden hun eigen zaakjes belangrijk. Zoveel mogelijk verdienen, zo weinig mogelijk belasting betalen. Die houding is niet links of rechts, die is als jam uitgesmeerd over heel het land.”

Toen hij zijn filmplan probeerde te slijten, stuitte Giordana aanvankelijk op onverschilligheid. Wanhopig besloot hij dan maar een boek te schrijven, om al het werk dat in het onderzoek zat niet verloren te laten gaan. Maar Tangentopoli, de verzamelnaam voor de smeergeldschandalen die in 1992 uitbraken, was zijn redding. “Producenten werden ineens minder bang om hun geld te stoppen in een controversieel onderwerp,” zegt Giordana. Bovendien herinnerde de postume verschijning in dat jaar van Pasolini's onvoltooide roman Olie iedereen eraan dat Pasolini behalve schrijver, dichter en regisseur ook een profetisch maatschappijcriticus was. Met zijn scherpe veroordeling van il Palazzo, de verzamelnaam die hij bedacht voor de paleizen van de macht in Rome, liep Pasolini twintig jaar voor. “Pasolini was misschien de enige Italiaanse intellectueel die zijn intelligentie gebruikte om de politieke situatie te begrijpen,” zegt Giordana. “Hij moest niets hebben van mensen die niet geëngageerd zijn. En omdat hij geen partijman was, had hij een grote vrijheid. Hij heeft nooit het uniform van de intellectueel van links gedragen.”

Deze intellectuele onafhankelijkheid komt volgens Giordana direct voort uit zijn homoseksualiteit. Pasolini heeft daar nooit een geheim van gemaakt. “De homoseksualiteit heeft hem al heel snel veroordeeld tot de eenzaamheid. Pasolini is in 1949 uit de Italiaanse communistische partij gezet omdat hij homoseksueel was en dat niet wilde verbergen. Dat bracht links toen in verlegenheid. Pasolini heeft zich steeds als een communist beschouwd, maar hij heeft van jongs af aan begrepen dat hij veroordeeld was alleen te zijn, ook als hij de juiste dingen zei.”

Van de straat

Het stof dat Giordana's boek, met dezelfde titel als de film, al voor verschijning deed opwaaien, gaf het beslissende duwtje. In 1994 kon hij gaan draaien in Rome. In twaalf weken heeft hij zijn film gemaakt, met een budget van ongeveer 4,5 miljoen gulden. Zijn acteurs komen uit de theaterwereld of zijn jongens die hij van de straat heeft geplukt. Ook Carlo De Filippi, die Pelosi speelt, heeft Giordana op die manier gevonden. Het is een Romeinse jongen die toevallig is geboren op de dag dat Pasolini is vermoord. “Ik wilde iemand die als acteur volledig geloofwaardig was in zijn wanhopige verweer, met een gezicht dat lijkt op dat van een jongen uit 1975, iemand die nog niet twintig jaar televisie heeft gekeken.” De speurtocht naar een acteur voor de rol van Pasolini heeft Giordana snel opgegeven. De Pasolini in de film is de echte, ingemonteerd op basis van archiefopnamen.

“Ik heb zoveel mogelijk gedraaid op de plaatsen waar alles zich heeft afgespeeld,” vertelt Giordana. “Daarbij heb ik me vaak slecht op mijn gemak gevoeld. We zijn teruggegaan naar het terrein waar Pasolini naar toe was gegaan met Pelosi. Alles is daar nu veranderd, maar toen de architecten het aan het reconstrueren waren zoals het vroeger was, vonden we een stuk hout van de hekken die daar stonden. Met precies zo'n stuk hout is Pasolini mishandeld. Ik kreeg toen het gevoel dat het geheim van Pasolini ergens verstopt ligt, dat je er alleen maar naar hoeft te zoeken.”

Giordana heeft zijn film bedoeld als een monument voor een groot mens. “Zijn gedichten en zijn films zouden al voldoende zijn geweest om van Pasolini een groot personage te maken. Maar hij was ook nog in staat om met veel precisie uit te leggen wat er in de Italiaanse politiek gebeurde. Dat was met weinig intellectuelen het geval. Of ze waren specialisten in de politiek of ze waren grote artiesten die zich niet in de politiek wilden mengen. Pasolini was de synthese van die twee. Dat maakte hem controversieel. In zijn leven zijn er 33 processen tegen hem aangespannen. Hij is achtervolgd door de Italiaanse justitie. Ik wil ervoor zorgen dat hem recht wordt gedaan.”

Giordana's film is niet juichend ontvangen in Italië. Critici schreven dat de figuur van Pasolini te weinig uit de verf komt en dat het overspannen politieke klimaat uit die tijd onderbelicht blijft. Giordana zit er niet mee. “Pasolini is een personage dat emotionele reacties oproept. Voor iedere Italiaan van die generatie betekent hij iets persoonlijks. Iedereen is op zoek naar zijn eigen Pasolini en vindt dan de Pasolini van Giordana. Ik heb een film gemaakt over wat de samenleving zich nu over Pasolini zou moeten afvragen.”

Rechercheurs

Een eerste succes heeft hij daarbij al geboekt. De zaak Pasolini is heropend. De losse eindjes die twintig jaar geleden zijn weggemoffeld, worden weer opgepakt. De analyse van de verwondingen, die een andere dynamiek suggereren dan in de rechtszaal is aangenomen. De herinneringen van rechercheurs die onverwachts werden overgeplaatst of gepromoveerd. De verklaringen tegenover journalisten door omwonenden die nooit door de politie zijn gehoord - Giordana noemt ze in zijn boek met naam en toenaam, als een niet mis te verstane hint aan justitie. “Als deze zaak eindigt in de handen van een vastbesloten rechter, komen we misschien wat meer te weten,” zegt Giordana, moed puttend uit het feit dat de rechters sinds de smeergeldonderzoeken wat minder bang zijn om hun vingers te branden.

Van Pelosi verwacht hij niets. Deze schreef vorig jaar Ik, de zwarte engel. Daarin herhaalt hij de lezing die hij uiteindelijk in de rechtszaal heeft verteld: hij heeft Pasolini per ongeluk gedood bij een uit de hand gelopen vechtpartij omdat hij niet de vrouw wilde spelen', zoals Pasolini had gevraagd. “Als ik een meneer Rossi zou hebben vermoord, zou het heel anders zijn gegaan,” heeft Pelosi gezegd. Hij voelt zich slachtoffer van de faam van zijn slachtoffer en rept in zijn boek met geen woord over eventuele medeplichtigen, terwijl hij toch in eerste instantie is veroordeeld in samenwerking met onbekenden'. Naar die onbekenden is nauwelijks gezocht, en de notie van medeplichtigen is in hoger beroep en cassatie verworpen. Alle aanwijzingen die kant op zijn indertijd opzij gezet. Justitie wilde zo snel mogelijk een einde maken aan deze explosieve zaak. “Het was een conformistische oplossing, ze hebben de weg van de minste pijn gekozen,” zegt Giordana - overigens maakt hij in zijn film duidelijk dat ook enorme stommiteiten het onderzoek hebben bemoeilijkt.

Giordana heeft Pelosi niet willen ontmoeten. “Als ik Pasolini persoonlijk had ontmoet, had ik misschien ook de behoefte gevoeld om Pelosi te zien, maar aangezien dat niet is gebeurd... Ik heb geprobeerd in de film op dezelfde manier naar het personage te kijken als de dichter moet hebben gedaan in die nacht: een slachtoffer van zijn eigen misdaad. Wat mij altijd heeft getroffen in Pelosi is zijn toon van opgewekte onverschilligheid.” Hij is ervan overtuigd dat Pelosi het allang best vindt dat hij er op deze manier van af is gekomen en dat hij daarom altijd dezelfde versie zal blijven vertellen. “Hijzelf heeft op die manier een lichtere straf gekregen, omdat hij minderjarig was. Voor hem zou het nu geen zin hebben medeplichtigen te verraden. Als die indertijd meerderjarig waren, zouden ze alsnog levenslang kunnen krijgen. De justitie moet het elders zoeken.”

    • Marc Leijendekker