Emmanuel Le Roy Ladurie: meeste mensen passief; Populaire Franse historicus voelt zich geen superster

AMSTERDAM, 19 JAN. “Ik voel me helemaal geen superster”, zegt Emmanuel Le Roy Ladurie met iets bestraffends in zijn stem. Maar het valt niet te ontkennen: de 67-jarige Fransman is vermoedelijk 's werelds populairste historicus. Van zijn bekendste werk tot nu toe, Montaillou, zijn alleen al in het kleine Nederland 200.000 vertaalde exemplaren over de toonbank gegaan. De vertaling van zijn laatste werk, De eeuw van de familie Platter (1499-1628), is door de Nederlandse uitgever meteen maar in 15.000 exemplaren opgelegd. Le Roy Ladurie is een belangrijk Frans exportprodukt geworden.

Sterallures ontbreken hem zeker, blijkt als de geleerde gisteren Nederland aandoet om het boek te presenteren. “De materiële, economische en sociale geschiedschrijving van mijn leermeesters Bloch, Febvre en Braudel, van het tijdschrift Annales heeft nu eenmaal getriomfeerd in de wereld”, zegt de door griep (“van mijn kleinzoon gekregen die het in de crèche had opgedaan”) geplaagde geleerde haast verontschuldigend. “Dat is natuurlijk een groot voordeel voor Franse historici”.

Het werk over de familie Platter is een verhalend boek gebaseerd op de autobiografische geschriften van een Zwitserse vader (Thomas Platter) en twee van zijn zoons (Felix en Thomas II), wier geschiedenis de zestiende eeuw van Renaissance, Humanisme en Reformatie illustreert. Het spectaculairst misschien is het verhaal van de vader, een arme boerenzoon die uit de bergen naar het Duitse laagland komt, bedelend en stelend als lid van jeugdbenden tot in Hongarije rondtrekt, om te eindigen als befaamd boekdrukker, en humanistisch leraar in Bazel. Onder zijn zoon gaat de sociale carrière van de familie steeds verder: deze Felix trekt naar het Zuidfranse Montpellier om medicijnen te studeren en wordt in Bazel een erkend medicus.

Ook Thomas II zal het ver brengen, al zal de behandeling van zijn leven op een vervolgdeel moeten wachten. “Hij is heel wat minder boeiend dan zijn vader en oudere broer”, aldus Le Roy Ladurie op een toon alsof hij het over een nog levend familielid heeft: “dat jongetje heeft veel hulp nodig”. De autobiografische geschriften van de heren Platter waren allang bekend, al is er dan sinds kort een meer wetenschappelijke bronnenuitgave voorhanden. Wat heeft de historicus bewogen juist met hun verhalen aan de slag te gaan? “Door de familie van mijn vrouw ben ik enigszins vertrouwd met het verschijnsel van boeren uit de bergen die zich in het sociaal opwerken”, zegt Le Roy Ladurie, zelf telg uit een geslacht van Normandische landeigenaren. “U kent dat hier niet in Nederland, bij gebrek aan bergen, maar in Frankrijk hebben we nog steeds het gezegde: en descendant, montez donc.

“En ik heb in de jaren vijftig in Montpellier lesgegeven, waar Felix werd beschouwd als een belangrijke bron voor de academische geschiedenis van de stad. Toen ik er nog woonde, irriteerde mij altijd hevig dat men in Montpellier de stad als zo'n beetje het intellectuele centrum van Europa in de zestiende eeuw voorstelde. Maar ik moet toegeven, voor wat de medicijnen betreft was dat vermoedelijk inderdaad het geval”.

Van 1987 tot 1994 was Le Roy Ladurie, naast hoogleraar aan het prestigieuze Collège de France - het verhaal van de familie Platter heeft hij daar aanvankelijk op college verteld - ook hoofd van de Bibliothèque Nationale in Parijs. “Een prachtige post”, herinnert hij zich. “Wie zou niet aan het hoofd willen staan van elf miljoen boeken”. De spectaculaire nieuwbouw voor de Bibliothèque Nationale, een van Mitterrands grands travaux, kan zijn volledige goedkeuring wegdragen. “Dat zal de licht verkommerde Bibliotheek zijn centrale plaats in het intellectuele leven teruggeven”. Hij beschrijft het projekt, met zijn vier reusachtige torens en een tuin in het midden, niettemin als 'licht maniakaal' en een uiting van 'creatieve grootheidswaanzin'.

Le Roy Ladurie had, vertelt hij, zijn post aan de Bibliothèque Nationale te danken aan het feit dat hij kritiek had geuit op de regeerstijl van president François Mitterrand, wiens regime hij ook posthuum als “republikeinse monarchie” omschrijft. Na de rechtse overwinning bij de parlementsverkiezingen moest hij in 1994 de baan weer afstaan, wat hem niet verbaasd heeft, want van de Franse politieke klasse heeft hij geen hoge pet op. “Een terugkeer naar de normen van de Vierde Republiek (van voor De Gaulle, red.) lijkt mij ongewenst, kijk maar naar wat er in Italië gebeurt”.

De eeuw van de familie Platter is vooral een boek over sociale emancipatie, met name voor wat de levensbeschrijving van vader Thomas betreft. In een tijd van oorlogen, verwoestende pestepidemieën, armoede en onzekerheid, blijft de zwervende boerenzoon, al stelend in jeugdbende-verband, naarstig op zoek naar educatie (lezen, schrijven, Latijn, Hebreeuws etc.) en vindt die ook, zij het pas na zijn twintigste. Een succesverhaal dus, en wellicht van actuele betekenis nu in Frankrijk de 'sociale uitsluiting' tot een modethema is geworden. Het groeiend leger van jeugdige bewoners der Franse voorsteden, verstoken van mogelijkheden tot opleiding of werk - kunnen die wellicht troost putten uit de hardnekkigheid van Thomas Platter, die in een objectief gezien heel wat harder tijdperk zijn weg naar boven op de sociale ladder vond?

“De Platters zijn mensen die hun lot in eigen handen nemen”, beaamt Le Roy Ladurie. “Maar als ik zo in de metro om mij heen kijk, zijn er onder de sociaal uitgeslotenen van heden niet zo heel veel, die dat zouden willen. Men is vaak erg passief. Ik ben niet pessimistisch: de meeste kinderen krijgen in het Franse onderwijssysteem nog steeds sociale waarden bijgebracht. Maar er is ook een grote massa, die de cultuur lijkt te willen verwoesten, en die een leven in de maatschappelijke marge voor lief lijkt te nemen”.

De dagen van zijn engagement in de Franse Communistische Partij, waarmee hij in 1956 brak, zijn lang voorbij. De Le Roy Ladurie van heden zegt 'nogal sceptisch' te staan tegenover 'progressieve, of liberale politieke boodschappen'. Aan het Collège de France, zegt hij, bekleedt hij de leerstoel van Michelet, de vooruitstrevende 19de-eeuwse historicus die net als Le Roy Ladurie nu een internationale beroemdheid was. Maar naar Michelets rol als 'progressief geweten' van de Franse natie haakt Le Roy Ladurie dus allerminst.

's Avonds, als hij tijdens een drukbezochte bijeenkomst in het Amsterdamse Maison Descartes met smaak over zijn nieuwe boek vertelt, zinspeelt hij alsnog op een achterliggende strekking van het verhaal van de familie Platter. “De fascinatie met Frankrijk die de Platters steeds voelden had betrekking op een katholiek land, terwijl zijzelf als Zwitsers meer de Germaanse, protestante cultuur vertegenwoordigden”, aldus de geleerde. Wel een andere verhouding dan die ten tijde van Mitterrand en Kohl: Frankrijk staat nu voor 'onkerkelijk' (laïque) en Duitsland voor katholiek. Het kan verkeren, constateert Le Roy Ladurie met een zweem van ironisch genoegen. “Het schrijven van dit boek was voor mij een manier om waarlijk Europeaan te zijn”.