Een belachelijk landje; W.G. Sebald over wandelingen door Engeland en door de tijd

De Duitse schrijver W.G. Sebald woont al twintig jaar in East Anglia. Vanuit deze oostelijke punt van Engeland stegen in de Tweede Wereldoorlog de vliegtuigen op voor de bombardementen van Duitsland. Naar aanleiding van zijn wandelingen door de streek vertelt Sebald in zijn nieuwste boek honderden verhalen. Over wat hij heeft gezien, maar ook over de oorlog en de ondergang van eerdere culturen: “In de literatuur kan alles een plaats krijgen. Een sociaal-historicus mag niet plotseling over theologie gaan schrijven, maar een schrijver wel.”

W.G. Sebald: Die Ringe des Saturn. Ein englische Wallfahrt. Uitg. Eichborn, 372 blz. Prijs (geb.) ƒ 58,50. Bij Van Gennep verschenen in vertaling: De Emigrés (ƒ 38,50) en Melancholische dwaalwegen (ƒ 34,50).

Vier jaar geleden stond er in de lokale Engelse krant Eastern Daily Press een klein berichtje dat de Duitse schrijver W.G. (Max) Sebald (51) tot een van de mooiste stukken in zijn nieuwe boek inspireerde. Het ging over een gepensioneerde Britse majoor die na zijn dood al zijn landerijen aan zijn huishoudster had nagelaten. Het opmerkelijk aan het bericht was dat de majoor in de dertig jaar dat zijn huishoudster voor hem had gewerkt, eigenlijk nooit met haar had gesproken. Elke avond had ze zijn eten gekookt, maar als ze dat samen opaten werd er voortdurend gezwegen. De oorzaak van zijn zwijgzaamheid, zo suggereert Sebald, moet in de oorlog worden gezocht. In 1945 diende de majoor bij het 63ste Anti Tank Regiment dat het concentratiekamp Bergen Belsen bevrijdde.

Het bericht is in facsimile terug te vinden in Die Ringe des Saturn - Ein englische Wallfahrt. Bovendien maakte Sebald er een kort verhaal van dat in de rest van het boek werd ingevlochten. Navraag in de omgeving van de majoor wees uit dat hij in de loop van zijn latere leven een tamelijk excentriek bestaan heeft geleid. Niet alleen weigerde hij nog met iemand te praten, hij kocht ook geen nieuwe kleren meer. Toen hij al zijn goed versleten had, kleedde hij zich alleen nog maar in historische kostuums die hij in een oude kist op zolder had gevonden. En na zijn dood, hoorde Sebald van de begrafenisondernemer, had zijn eerst zo bleke huid een olijfgroene kleur gekregen.

De in Engeland wonende Sebald wordt in Duitsland wel gerekend tot de familie van de onheilsprofeten. In zijn literaire werk, drie boeken tot nu toe waarvan er twee in het Nederlands zijn vertaald, beschrijft hij hoe beschavingen tenonder kunnen gaan. Aan de hand van portretten van werkelijk bestaande personen of landschappen schetst hij episodes uit de verre of nabij gelegen geschiedenis die tezamen een indruk moeten wekken van vergankelijkheid.

In zijn laatste boek, afgelopen najaar verschenen in de prestigieuze 'Andere Bibliothek' van Duitslands slechte geweten Hans Magnus Enzensberger, richt hij zich speciaal op de verpaupering van de eens zeer welvarende landstreek East Anglia, in het zuidoosten van Engeland. Het is een streek die Sebald als geen andere kent. Nadat hij in Duitsland en Zwitserland germanistiek studeerde, kreeg hij een baan aan de Universiteit van Norwich. Samen met zijn vrouw en zijn hond bewoont hij sinds 22 jaar een voormalige pastorie in het dorpje Poring Land waar hij, zo vertelt hij, elk weekend na het afsluiten van zijn universitaire werkweek moeizaam aan zijn boeken sleutelt.

Die Ringe des Saturn is net als zijn eerste twee boeken een beklemmend boek. Sebald gaat er onder meer in op het verval van de vissershavens Lowestoft en Great Yarmouth. Hij mijmert in lange aarzelende zinnen over het wegzinken in zee van het vroegere handelsstadje Dunwich, en hij is getuige van de verpaupering van het imposante negentiende-eeuwse landgoed Somerleyton tussen Norwich en Lowestoft. Mede door de armoedige zwart-wit fotootjes waarmee het boek is geïlustreerd krijg je onontkoombaar de indruk dat het Engeland van Sebald ten dode is opgeschreven. Op het landgoed Somerleyton rijdt de Lord op zomerse dagen met een miniatuurstoomtreintje rond om van bezoekende toeristen de voor het groot onderhoud noodzakelijke pennies te vangen. En in een voormalig Grand Hotel aan zee wordt aan de enige gast een taaie diepvriesvis geserveerd. Hoe moet dat ooit nog goed komen?

Thatcheriaans denken

Het enige positieve dat Sebald over de streek weet te melden is dat er in het binnenland een excentrieke boer woont die in het klein de tempel van Jeruzalem heeft nagebouwd. Al kun je je ook bij hem natuurlijk afvragen of zijn werk de vooruitgang dient. Het bouwwerk, schrijft Sebald, heeft de boer zo opgeslokt dat hij overweegt zijn boerenbedrijf er aan te geven. Dag in dag uit prutst hij aan wat hij als zijn levenswerk ziet. Van koeien melken komt al jaren niets meer.

Als ik Sebald op een koude winterse morgen in zijn fraai gelegen huis opzoek, spreekt hij krachtig tegen dat hij, zoals de Duitse kranten schrijven, door verval en verderf wordt aangetrokken. “Ik ben niet verslaafd aan rampen! Wat ik in mijn boeken doe, is geen zwartkijkerij. Ik geloof dat de mens principieel de neiging heeft om catastrofes die hem overkomen te overleven.” Het mooie aan de boer met zijn tempel vindt Sebald juist dat hij zich aan elk begrip van voor- of achteruitgang heeft onttrokken. Het doet er niet toe wat de wereld over hem denkt: “Hij doet wat hij zelf het beste vindt, en dat zijn omgeving hem misschien wel gestoord vindt, laat hem koud.”

Maar in de loop van ons gesprek laat Sebald wel merken dat er in het Engeland waar hij woont nu zeer diepe crises heersen. “Als je ziet hoe het hier al generaties bergafwaarts is gegaan... Hoe een rijk dat eens een wereldmacht was, verworden is tot een onbetekenend, belachelijk landje waar alles fout gaat wat er maar fout kan gaan, en waar de politici nog dommer zijn dan in andere landen.” Volgens Sebald is de Engelse economie nu zo goed als verloren. Daar komt bij dat natuur, zoals hij in zijn dorp kan constateren, onherroepelijk is aangetast (“in twintig jaar tijd is hier tweederde van de bomen verdwenen”). En aan de universiteit waar hij werkt, heeft volgens hem het Thatcheriaanse winstdenken bijna elke wetenschapsbeoefening onmogelijk gemaakt. Sebald geeft er nog steeds zijn workshops en seminars aan studenten in de germanistiek, maar de belangrijkste inzichten zullen wat hem betreft van buiten de wetenschap moeten komen.

Niet toevallig begint en eindigt hij zijn laatste boek met een portret van Thomas Browne. Deze uit Norwich afkomstige zeventiende-eeuwer is volgens Sebald in Engeland één van de laatsten geweest die zich nog met meer onderwerpen tegelijk hebben bezig gehouden. “Browne was goed op de hoogte van de laatste ontdekkingen van de medische wetenschap, maar hij had ook verstand van kunst en literatuur.” Sebald denkt dat we weer naar een dergelijke, universele wetenschapsopvatting terug zullen moeten om te kunnen overleven. Net als Browne wil hij in zijn boeken verbindingen leggen tussen, zoals hij dat noemt, informatie uit de onderste en de bovenste la. “Ik kan in mijn boeken Pascal citeren en tegelijk iets overnemen uit de lokale krant. Vanuit wetenschappelijk oogpunt is zoiets onaanvaardbaar, maar volgens mij zie je daardoor de grote samenhang beter, waaruit weer nieuwe inzichten kunnen voorkomen.”

Sebald ziet in het 'vermogen tot synthese' een van de sterkste kanten van de literatuur zoals hij die voorstaat. “In de literatuur kan alles een plaats krijgen. Een sociaal-historicus mag niet plotseling over theologie gaan schrijven, en een bioloog niet over metafysica, maar een schrijver mag alles.” Sebald, die zich zelf een literaire verhalenverteller noemt, probeert in zijn boeken informatie uit zo veel mogelijk disciplines en genres te verwerken. “Ik vertel verhalen, maar verhalen van zeer uiteenlopende aard.” Vondsten uit handboeken en encyclopedieën kan hij aanvullen met gegevens uit toeristische foldertjes, en pamfletten van actiegroepen met verhalen van mensen die hij onderweg tegenkomt.

Hij wijst er met klem op dat zijn verteller uit Die Ringe des Saturns geen realistische pretenties heeft. Hij is het niet zelf. “De ik in mijn boek is een kunstmatige figuur. Hij is geen academicus die zich beperkt tot zijn eigen vak. Hij interesseert zich voor veel meer. Hij is historicus, politiek geïnteresseerd, weet wat van biologie, literatuurwetenchap, hij verdiept zich in het water, het zand, en de wind, en hij is in persoonlijke zaken geïnteresseerd. Op zijn tocht door de provincie verdiept hij zich steeds in de emoties van de mensen op zijn pad.”

Wehrmachtofficier

Eén van meest tragische kanten van zijn laatste project, althans wat Sebald zelf betreft, is dat East Englia tijdens de Tweede Wereldoorlog het centrum was van de strijd tegen Duitsland. Gelegen op het meest oostelijke punt van het rijk, was het gebied jarenlang de uitvalsbasis voor de bombardementsvluchten op de Duitse steden. Voor de economie van de streek betekende deze tijd een krachtige impuls. In korte tijd werden vele tientallen nieuwe vliegvelden aangelegd, er vloeide Amerikaans geld in de horeca, en de vrouwen van East Anglia vonden volop werk in de wapenindustrie.

Maar de slachtoffers van de bombardementsvluchten vielen in Duitsland. Voor iemand als Sebald, die in 1944 in het gezin van een Wehrmachtofficier werd geboren, moet deze wetenschap de verhalen over de oorlogstijd die hij vertelt een bijzondere lading hebben gegeven.

Hij heeft er echter voor gekozen om deze persoonlijke betrokkenheid niet te accentueren, zoals hij ook in zijn andere boeken zeer omzichtig met de oorlog omgaat. De verschrikkingen uit de Tweede Wereldoorlog, met zijn volkerenmoord, zijn op dit moment naar zijn idee verworden tot een cliché. “In de jaren zestig is daar al zoveel over geschreven, dat zoiets nu niet meer kan. Het is een territorium geworden waar iedereen zich verdringt. Als je er over schrijft, verkeer je daardoor al snel in het slechtste gezelschap.” Het stoort Sebald dat de literatuur over de Holocaust nu een 'bedrijf' is geworden, met academici die er voortdurend over praten en daarmee carrière proberen te maken. “Het onderwerp is getrivialiseerd, het is obsceen geworden. Aan de Universiteit van Californië is nu zelfs een leerstoel in Holocaust-literatuur!”

Toch vindt ook Sebald dat je er ook weer niet niet over kunt schrijven. Daarom heeft hij in zijn boek gezocht naar een benadering die nadrukkelijk 'aan de rand' blijft. Hij toont de gruwelen maar alleen via de doorwerking ervan in mensen en landschappen. “De lezer weet nu wel wat Auschwitz was. Je moet hem daar alleen af en toe aan herinneren.”

Tijdens zijn wandeling over het landgoed Somerleyton komt Sebalds verteller een tuinman tegen die hem over zijn herinneringen aan de oorlogsjaren vertelt. Op een grote reliëfkaart van Duitsland, zo zegt hij, had hij tijdens het hoogtepunt van de luchtaanvallen in gotische letters de namen van de Duitse steden zien staan waarop de Engelse en Amerikaanse vliegtuigen elke dag hun bommen moesten neergooien. Wat hij er zich van herinnerde was dat bij elke stad een plaatje stond van middeleeuwse torens en daken; de karakteristieken van de plaatsen. Duitsland werd zo voor de tuinman een groot geheimzinnig sprookjesland met ridderburchten dat met harde klappen vernietigd zou moeten worden.

Luguber

Door de verhalen over de Tweede Wereldoorlog in zijn boek te verweven met verhalen over andere werelddelen en andere tijden heeft Sebald willen laten zien dat de laatste oorlog niet op zichzelf stond. Elders en eerder zijn er volgens hem ook gruweldaden tegen onschuldige burgers gepleegd. Na zijn verhaal over de majoor die Bergen Belsen zag, komt een verhaal over de slavernij die werd mogelijk gemaakt door de Engelse suikerindustrie en een verslag van de bloedige onlusten in het negentiende-eeuwse China. Vooral voor een Duitser is dat een gevaarlijke werkwijze. Maar Sebald is er van overtuigd dat het gerechtvaardigd is. “Ik heb willen laten zien dat er elders dezelfde catastrofes hebben plaatsgevonden als bij ons, en dat die catastrofes vaak veel met ons te maken hebben. Ook Engeland heeft een geschiedenis vol verschrikkingen.”

Waar hij met zijn boek op uit is geweest, zegt hij, was om aan de hand van zo veel mogelijk voorbeelden te laten zien hoe er in de loop der eeuwen beschavingen zijn opgekomen en ondergegaan. Om dat te bereiken heeft hij ook het gangbare tijdsbegrip zo veel mogelijk ondermijnd. Heden en verleden lopen in het boek voortdurend in elkaar over. “Alleen op die manier kon ik de patronen zichtbaar maken die door de eeuwen heen optreden. Wat me in veel romans van anderen vaak ergert, is dat er zo'n primitief tijdsbegrip in voorkomt. Alles gebeurt na elkaar, en de dialogen suggereren dat er een logische volgorde van zinnen bestaat. Ik wilde juist laten zien dat je met een prozatekst veel meer kan doen.”

Met strakke armgebaren schetst Sebald in zijn zonnige werkkamer de in elkaar overlopende tijdskaders in zijn boek. “Er is het verhaal van de voettocht in augustus 1992, die ongeveer tien dagen duurt. Je ziet het uitwerken van het boek na afloop en het opzoeken van materiaal. Dat heeft na 1992 nog ongeveer twee jaar geduurd. Er is de tijd dat de verteller in Engeland is, die meespeelt. De tijd dat hij op aarde is: ongeveer de hele naoorlogse periode. En tenslotte zijn er de afgelopen drie eeuwen die in het boek meespelen, van het optreden van Thomas Browne tot nu. Het perspectief dat je door al die kaders krijgt gaat bij het lezen heen weer als de spoel van een weefgetouw. Dat kan misschien verwarrend zijn in het begin, maar het is wel de werkelijkheid. In ons hoofd komen toch ook allerlei tijden naast elkaar voor? Zo zijn we gemaakt.”

Eén van de luguberste passages uit het boek gaat over het schiereiland Orfordness in het Engelse graafschap Suffolk. Ook de geschiedenis van deze landengte is, zoals Sebald aangeeft, doortrokken van dood en verderf. Er was jarenlang een centrum gevestigd van het ministerie van defensie waar in het geheim nieuwe wapens werden ontwikkeld. Volgens niet bevestigde geruchten zou er tijdens de Tweede Wereldoorlog aan chemische stoffen zijn gewerkt waarmee een oprukkend Duits invasieleger op een snelle manier onschadelijk kon worden gemaakt. Na de oorlog zou er geëxperimenteerd zijn met wapens die mysterieuze ziekten konden veroorzaken. En dan zijn er ook nog de verhalen dat op het strand in de omgeving verkoolde lijken zijn gezien, van inwoners die zouden zijn omgekomen bij proeven met brandbommen.

Als de wandelaar uit Die Ringe des Saturn bij het schiereiland aankomt, blijkt hij echter gewoon met een schipper naar de overkant te kunnen. Daar vindt hij een gebied dat volledig verlaten is. Het onderzoekscentrum voor de ontwikkeling van nieuwe wapens blijkt volledig ontruimd. Niets verhindert hem om op verkenning uit te gaan.

Het wordt een huiveringwekkende wandeling. Op het schiereiland ligt keurig een asfaltweg, zonder dat er verkeer op rijdt. Er staan wat betonnen gebouwtjes in de vorm van pagodes. Bunkers zijn half in het grind ingegraven. Maar geen spoor van menselijk leven.

Sebald vergelijkt de ervaring in zijn boek met een bezoek aan grafheuvels uit oude culturen waarin de machthebbers zich na hun dood met hun gereedschap en hun rijkdommen hebben laten bijzetten. Wat ik met dit fragment heb willen oproepen, zegt hij, is een beeld van onze wereld, gezien vanuit de toekomst. “Ik heb geprobeerd me voor te stellen dat ons landschap er in de toekomst zo uitziet. Zonder menselijk leven, met alleen maar stenen, stof, chemie en ijzer. Een prehistorische dodenakker.”

Zou je er een onheilsscenario in kunnen zien?

“Dat het in Orfordness nooit tot een echte catastrofe is gekomen, zie ik als iets heel positiefs. Je ziet de ruïnes van een spookachtige volkerenmoord door middel van een kernramp. Met de dreiging daarvan hebben we lange tijd moeten leven, maar we hebben die ramp tot nu toe wel kunnen voorkomen.”

Sebald blijft zich er tegen verzetten dat hij een pessimist zou zijn.

    • Reinjan Mulder