Bosnië: 'slagschaduw' radar sluit verrassingen uit

Van boven af gezien ligt het vliegveld er bij als door de maan beschenen. De hangars werpen in het vale strijklicht lange schaduwen over de landingsbaan. Links achter een zilveren bomenrij zijn nog net geparkeerde vliegtuigen te zien. Tot de rechter wijsvinger van overste Bob Dimmick van de Amerikaanse luchtmacht het perspectief herstelt. “Dit, sir, is God's eye view op de Bosnisch-Servische vliegbasis van Banja Luka”, wijst hij op het beeldscherm aan. God is in dit geval het ultramoderne Joint-STARS surveillance-vliegtuig. En Zijn oog is de radarapparatuur, die vanuit een acht meter lange, onder de buik bevestigde gondel duizenden vierkante kilometers Bosnisch en Kroatisch grondgebied bespiedt.

De Joint-STARS - 'Jake Three' voor de rest van het vliegverkeer in het luchtruim boven de Balkan - begon zijn vlucht met 32 bemanningsleden en civiele technici enkele uren eerder, nog ver voor zonsopkomst, vanaf de Amerikaanse luchtmachtbasis Rhein-Main bij Frankfurt. Het toestel, een omgebouwde Boeing 707, is hier sinds 15 december gestationeerd. Het houdt met een zustertoestel toezicht op de bewegingen van de grondtroepen van de partijen in Bosnië en Kroatië en op de ontplooiing van de NAVO-eenheden van de Implementation Force, IFOR. Het vogelperspectief op de kaart van het voormalige Joegoslavië is een computerkunstje. Jake Three vliegt een traject van 200 kilometer heen, 200 kilometer terug 50 kilometer ten zuiden van de Hongaarse hoofdstad Boedapest. Doordat de radar zijwaarts naar het zuiden blikt, ontstaat de illusie van een slagschaduw.

“We volgen de terugtrekking van zware wapens uit de scheidingszone tussen de vroegere strijdende partijen”, legt navigator Dimmick bij de rondleiding langs de achttien consoles uit. “En we houden een oogje in het zeil of niet iemand stiekem een aanval voorbereidt. Als vorig jaar een Joint-STARS in de buurt was geweest, was de aanval op de enclave Srebrenica niet als een verrassing gekomen.”

Toch vliegt het toestel hier volgens majoor Bill Morell, commandant van deze missie, niet alleen met het oog op de situatie in Bosnië. “We proberen de capaciteiten van de elektronica uit en dat zijn er nogal wat. 'Echte' omstandigheden, zoals hier op de Balkan, komen natuurlijk goed van pas. Wat we hier in zestig dagen leren, zou in de States twee jaar in beslag nemen.” Maar waarschijnlijk speelt ook mee dat de NAVO enige miljarden opzij heeft gezet voor de aanschaf van een dergelijk systeem.

Joint-STARS is een acronym voor Joint Surveillance Target Attack Radar System. De radar-apparatuur is niet alleen geschikt om momentopnamen te maken - zelfs bij nacht en ontij - van vliegvelden en andere grote doelen, maar is vooral bestemd voor het ontdekken van bewegende voertuigen. Op de beeldschermen is te zien hoe paarse en gele puntjes over het virtuele wegennet rijden; snelheid is bepalend voor de kleur. Ook kunnen de computers onderscheid maken tussen wielvoertuigen, rupsvoertuigen en laag vliegende helikopters. Alle tactische gegevens worden doorgestuurd naar mobiele grondstations, waarvan er zo'n tien in Bosnië rondrijden.

Uitvergroten kan ook. Op verzoek tovert een bemanningslid de pontonbrug die de Amerikaanse genisten eind vorig jaar hebben aangelegd over de grensrivier tussen Kroatië en Bosnië op het beeldscherm. Nauwkeurig is live te volgen hoe zware trucks en tanks Bosnisch grondgebied oprijden. Ook elders in Bosnië is het druk op de weg. “Lada's en Zastava's van vluchtelingen”, constateert de operator met een koel kennersoog.

Plotseling roept een vrouwelijk bemanningslid naar de intelligence-officier, die als een instructeur tussen de consoles beent. Op haar beeldscherm is een akker te zien waarop vijf zware voertuigen staan opgesteld, zoals de stippen op een dobbelsteen. Zij weet niet wie het zijn, maar volgens het computergeheugen zijn het geen landbouwvoertuigen. “Niks aan de hand”, zegt de inlichtingen-man. “Dat zijn vijf heavies. Abrams-tanks. Dat zijn de onzen, die zich klaarmaken voor de nacht.”

De Joint-STARS is een produkt van de Koude Oorlog. NAVO-bevelhebbers gingen er in de jaren tachtig van uit dat ze de eerste aanvalsgolven van het Warschaupact wel konden tegenhouden, maar ze betwijfelden of ze dat ook konden wanneer de reserve-eenheden in het Oosteuropese achterland in de strijd werden gegooid. De radar van de Joint-STARS moest die tweede echelons lokaliseren, zodat ze met lange-afstandsbommenwerpers konden worden vernietigd.

Na de internationale dooi dreigde de Joint-STARS overbodig te worden, maar de Golfoorlog bracht uitkomst. Enkele dagen voor het uitbreken van de luchtoorlog vlogen twee prototypes naar Saoedi-Arabië. Ze bleken al onmiddellijk van doorslaggevend belang bij de enige Iraakse tegenaanval, op de Saoedische grensplaats Khafji. Op de beeldschermen was toen te zien hoe een Iraakse tankcolonne zich opmaakte om de grens over te trekken. De bemanning dirigeerde enkele grondaanvalsvliegtuigen met behulp van het satellietnavigatie-systeem GPS naar hun doelen, die bijna allemaal werden vernietigd. Ook bij de grondoorlog bleken de Joint-STARS van onschatbare waarde bij het opsporen van de Iraakse hoofdmacht. “Geen commandant zal ooit meer zonder willen vechten”, merkte luchtmacht-chefstaf Merrill McPeak na de Golfoorlog op. De Verenigde Staten hebben er inmiddels twintig besteld.

Ook voor de jacht op de ongrijpbare mobiele Scud-lanceerinrichtingen bleek het systeem een goede neus te hebben. Aangezien de plaats van lancering met behulp van satellieten is te bepalen, is het ook mogelijk om in het computergeheugen van de Joint-STARS na te kijken waar de zware vier-assige Scud-lanceerder zich heeft verstopt.

Het toestel is een force-multiplier; het vliegtuig is zelf niet bewapend, maar vermenigvuldigt de slagkracht van alle wapensystemen waarmee het in verbinding staat. De Joint-STARS is exemplarisch voor de militaire tendens van de jaren negentig bij uitstek: de naadloze integratie van wat de Amerikanen de sensor-to-shooter-keten noemen. De Joint-STARS staat net zo centraal in de datastroom als een telefooncentrale in een groot kantoorgebouw. Tijdens de vlucht staat het toestel voortdurend in verbinding met een AWACS-radarvliegtuig, een RC-135 Rivet Joint elektronisch spionagevliegtuig en een U-2 hoogvliegende fotoverkenner. Vanaf 1 maart moeten ook Predator-robotvliegtuigen vanaf een Hongaars vliegveld in het communicatie-netwerk gaan opereren. De Predators kunnen cirkelen boven bijvoorbeeld diepe dalen in de 'schaduw' van de Joint-STARS en met hún radar naar beneden kijken. “Wat de AWACS betekent voor de gevechtsvliegtuigen, zijn wij voor de grondtroepen. En nog veel meer”, aldus Morell.

Kort na twaalven verschijnt op tien uur een stipje in de lucht, dat over de radio door de piloten wordt aangesproken met 'Casino 76'. Het is een tankvliegtuig van de 92ste Air Refueling Wing, die de thuisbasis bij Washington heeft verruild voor een tijdelijke stationering op het vliegveld van Pisa. Langzaam nadert de 'Stratotanker', tot hij beeldvullend voor de cockpitramen hangt. De stuurbare brandstofstang vindt al snel de bijvulopening op de rug van de Joint-STARS en de kerosine ruist hoorbaar de tanks in. De Joint-STARS-piloten hebben moeite om de twee gevaartes op dezelfde koers te houden. Zestigduizend liter brandstof is al overgepompt wanneer zes kilometer lager de grillige Kroatische kust tussen de opklaringen zichtbaar wordt. “Good job”, zegt de gezagvoerder van de tanker ten afscheid. 'Casino 76' koppelt af.

Als de bemanning van het tankvliegtuig al lang en breed thuis is, trekt 'Jake Three' nog zijn baantjes boven de besneeuwde puszta. Drieëndertig tv-diners gaan het oventje in en het laatste van drie treetjes coke wordt aangebroken. Dertien uur na het opstijgen raken de wielen weer het asfalt van de landingsbaan van Rhein-Main. Voor de bemanning staat al een busje gereed. De debriefing wacht.

    • Menno Steketee