X-chromosoom bij vrouw uitgeschakeld door apart gen

Vrouwen bezitten in tegenstelling tot mannen twee X-chromosomen. Dat stelt de cellen van vrouwen voor een groot probleem: wat te doen met de dubbele informatie die kennelijk in enkelvoud, zoals bij mannen, goed bruikbaar is. Bij zoogdieren is dit opgelost door een van de X-chromosomen geheel uit te schakelen. In vrouwelijke lichaamscellen is dus maar één X-chromosoom werkzaam, het andere is samengetrokken tot een zogeheten Barr-body, een cellichaampje genoemd naar zijn Canadese ontdekker M.L. Barr. De Barr-body wordt in de praktijk wel gebruikt voor geslachtsbepaling bij sportkeuringen.

Welk van de twee X-chromosomen wordt uitgeschakeld? Bij eutheria, de moderne zoogdieren, lijkt het erop dat het uitschakelen van het X-chromosoom per cel een random proces is. Erfelijke fouten in het X-chromosoom zijn daarom niet rampzalig: een 'zieke' cel kan gemakkelijk opgevangen worden door zijn 'gezonde' nabuurcellen.

Hoe wordt nu een van beide X-chromosomen uitgeschakeld? Uit recent onderzoek blijkt dat er een bepaald gen is, liggend op het X-chromosoom zelf, dat voor het uitschakelen verantwoordelijk is. Vanuit dit zogenaamde X-inactivatie centrum wordt het chromosoom uitgeschakeld, de inactivatie spreidt zich naar beide zijden uit vanuit dit centrum.

De meeste lichaamscellen bevatten twee stel 'gewone' chromosomen en daarnaast de geslachtschromosomen: bij mannen XY en bij vrouwen een actieve X en een inactieve. Maar sommige cellen bevatten meer dan twee stellen chromosomen. Voor een goede biochemische celhuishouding is het nodig dat er per dubbel stel 'gewone' chromosomen één actief X chromosoom is. Hoe zorgt de cel ervoor dat deze verhouding bereikt wordt?

Uit proeven van G.D. Penny et al (Nature 11 jan) lijkt het erop dat de zoogdiercel over een telmechanisme beschikt. De vraag is nu hoe dit telmechanisme werkt. Hierover kan alleen maar gespeculeerd worden. Wel is duidelijk dat het telmechanisme zeer recent geëvolueerd moet zijn, omdat buideldieren er nog niet over beschikken.