Verrast door eigen werk

Voor informatie over en telefoonnummers van creativiteitscentra in het land kan men terecht bij Vereniging voor Kunstzinnige Vorming in Utrecht, 030-2313424.

Vrije Academie Kennemerland, Zijlweg 203, Haarlem. Inl 023-252656.

Vrije Academie Den Haag, Paviljoensgracht 20. Inl 070-3638968.

Wackers Academie, J.M. Coenenstraat 6, Amsterdam. Inl 020-6642902.

't Vasthouden van herinneringen; de straatjes uit mijn jeugd.” “Het verwezenlijken van een illusie.” “Zingeving. Niet akkoord gaan met de dagelijkse mallemolen.” “Volledig geconcentreerd opgaan in een tekening, buiten mezelf treden en me volkomen vrij voelen.” “Ben je gek, het is gewoon een hobby waar de buren geen last van hebben.”

Ze roepen door elkaar, de cursisten die op zaterdagmorgen het vak modeltekenen van de Vrije Academie Kennemerland in Haarlem volgen. Waarom tekenen en schilderen ze hier? Ze hebben er een toelatingsgesprek voor moeten doen - techniek telt minder, motivatie des te meer. “Iemand die zich laat ontvallen dat hij niet van moderne kunst houdt maakt weinig kans,” zegt docent en oprichter Pieter Berkhout. Het is hier geen koffiekrans en de gesprekken gaan niet over 'hoe is 't met de kinderen'.”

Want schilderen is wanhopen. Tobben. “Ons onderwijs is erop gericht dat je eerst van alles leert loslaten: techniek, en ideeën in je hoofd van hoe een schilderij er uit hoort te zien. En dan zijn er ineens miljoenen keuzes.” “Een ramp,” beamen de cursisten. “Maar de ervaring dat je er wel uitkomt, dat je verrast bent door je eigen werk, dat is overweldigend. Genieten,” aldus Berkhout. Opnieuw algemene bijval van de groep.

Schilderen doet iets met je, vinden ze. Het gaat niet alleen om het maken van iets moois - “want vaak is het helemaal niet mooi”, zegt er een. “Je gaat vaker naar het museum en je kijkt anders naar kunst,” meent een ander. “Je gaat sowieso anders naar de werkelijkheid kijken,” roept een derde.

De mens is een tekenend wezen. Elk kind heeft viltstiften en kleurpotloden, maar na het laatste uur tekenles op de middelbare school is het vaak afgelopen met de schilderlust. Toch gaat het vroeg of laat bij velen weer kriebelen. Bij de circa 240 gesubsidieerde creativiteitscentra in het land meldden zich in 1993 zo'n 66.300 cursisten voor beeldende kunstvorming (waaronder dus ook beeldhouwen, grafische vormgeving etc. vallen), zo blijkt uit cijfers van de Vereniging voor Kunstzinnige Vorming in Utrecht. Volgens een grove schatting volgt zeker nog zo'n aantal mensen cursussen bij particuliere instellingen; vrije academies, atelierorganisaties en bij kunstenaars thuis. Het is een uiteenlopend aanbod, qua genres, niveau en kosten. Dan zijn er nog de populaire televisie- en schriftelijke cursussen; van het boek behorende bij de cursus aquarelleren van Teleac werden er grif 40.000 verkocht - “maar ik geloof niet dat je tekenen kunt leren uit een boek,” zegt Luk van Driessche, artistiek coördinator van de Ruudt Wackers academie in Amsterdam.

Ook op deze academie - met behalve een niet erkende voltijds beroepsopleiding van vijf jaar, een deeltijd avondopleiding en korte cursussen - lopen nogal wat leerlingen die op latere leeftijd weer begonnen zijn. Trudy Jansen (35) bijvoorbeeld, overdag fulltime werkzaam voor een reisorganisatie: “Op mijn 30ste had ik 't in mijn werk wel zo'n beetje bereikt. Ik miste iets. Ik ging weer tekenen. Al bij de eerste les wist ik: dit is het!” Met een blos op de wangen vertelt ze: eerst volgde ze losse cursussen, maar ze wilde meer. Nu doet ze de avondopleiding, drie keer in de week, op zatermiddag nog een extra anatomieles. “In de vakanties mis ik het. Ook het contact met de mensen die dezelfde passie hebben.” De combinatie met haar baan is zwaar, “maar als ik gestresst ben van het werk, en ik heb een avond geschilderd, voel ik me daarna verkwikt.”

Instellingen als Ruudt Wackers - waar traditoneel, naar de waarneming wordt gewerkt - en de Vrije Acadamie Kennemerland - waar, zoals al uit de naam blijkt, vrije expressie belangrijker is dan techniek - vullen het gat tussen de amateurcursussen aquarel, olieverf, portret- of landschapschilderen en de (fulltime) hbo-opleidingen uit het reguliere kunstonderwijs. Het is een groeiende markt; de Haarlemse academie trok in de vijf jaar dat ze bestaat circa 400 cursisten aan.

“De kinderen zijn de deur uit, of ze hebben besloten om minder te gaan werken, ze komen hier en je ziet ze opknappen”, zegt Rein, kunstschilder die zich laat bijscholen op de Ruudt Wackers acadamie, over de cursisten. “Eerst zijn ze onzeker, maar ze gaan het gevecht aan en worden steeds enthousiaster. Schoonmoeder wordt afgebeld, de televisie gaat nauwelijks meer aan, er wordt voortaan geschilderd in de vrije uren.” Een ander deel van hun persoonlijkheid krijgt de kans om naar boven te komen, beaamt ook artistiek coördinator Luk van Driessche: “Nietwaar Rein, ieder jaar lopen er hier wel een paar relaties op de klippen.”

Dàt is niet het geval bij Thea, cursiste bij Kennemerland, die een man en dochter heeft die in het kunstonderwijs zitten, “maar, helaas, moeder kon niet schilderen.” Op een dag begon ze toch met lessen, 'Olieverf I'. Een ontdekking. “Verschrikkelijk leuk”, vindt ze het, al doet ze met een luchtig gebaar naar haar ezel waarop een gewaagd portret in felle kleuren staat, haar werk af met: “Ach, wat op papier komt wordt niet beter, maar bij mij van binnen wordt 't wel steeds leuker.”