Milieudefensie: veel minder grondstoffen gebruiken

UTRECHT, 18 JAN. 'Ecologische rugzak' luidt de term die het Duitse Wuppertalinstituut kort geleden in zijn rapport Naar een duurzaam Europa lanceerde als maat voor verspilling van grondstoffen. Het is de som van alle primaire materialen die door de mens worden gebruikt dan wel verplaatst om een bepaald produkt te vervaardigen, minus de massa van dat produkt zelf. Zo kan een koperen schaal van een pond een 'ecologische rugzak' van een halve ton meedragen en een kleinood als een gouden ring zelfs één van drie ton.

Die enorme verschillen hangen samen met de geringe concentraties waarin dergelijke stoffen in de aardkorst voorkomen (voor goud bijvoorbeeld is de concentratie 0,000005 procent), wat betekent dat er bij de winning geweldige hoeveelheden mijnafval overblijven. Het afscheiden van de metalen uit erts gebeurt door smelten en daarbij worden vaak ovens gebruikt die hout als brandstof hebben. Dit leidt tot grootschalige houtkap in de omgeving van de mijn, ook in kwetsbare gebieden als het tropisch regenwoud. Vooral koper, ijzer, fosfaat en goud hebben een grote 'ecologische rugzak'.

De Vereniging Milieudefensie heeft de term overgenomen in haar gisteren verschenen rapport Zolang de voorraad strekt: een pleidooi voor aanzienlijke besparingen op niet-vernieuwbare grondstoffen, in het bijzonder metalen. Nederland zou in de toekomst ten minste 70 procent minder aluminium, koper, zink, lood en tin moeten gebruiken en ruim de helft minder ijzer. Voor een reductie van die omvang is het onder meer nodig dat huishoudens minder elektrische apparaten aanschaffen, maar de heersende trend is omgekeerd.

De geluiden zijn verre van nieuw. Al in 1970 kwam de Club van Rome met een onheilspellend verhaal over milieuverval en slinkende hulpbronnen op wereldschaal. De boodschap sloeg destijds in als een bom, maar had op langere termijn nauwelijks effect. Een kwart eeuw later meldt Milieudefensie dat grondstoffen steeds moeilijker winbaar zijn, zodat er steeds meer energie nodig is om het materiaal op te delven. Daar komt bij dat de hoeveelheid afval per kilo grondstof een sterke stijging vertoont.

Bovendien doet mijnbouw, vooral dagbouw (winning in de open lucht), een groeiend beslag op de ruimte. “Per jaar wordt hierdoor een half miljoen hectare land verstoord”, aldus het rapport, dat ook rept van sociale problemen die deze industrie in onder andere Midden-Amerika en Zuidoost-Azië teweegbrengt.

Duurzaam grondstoffenbeheer is de remedie die Milieudefensie voorschrijft om ecologische uitputting te voorkomen. Een belangrijk element daarvan is het grondstofarm ontwerpen en produceren van alle mogelijke voorwerpen en apparaten. Dat betekent onder meer dat ze lichter of dunner moeten worden, dat hun levensduur moet worden verlengd door de meest kwetsbare onderdelen te verbeteren en dat er een sterk accent op recycling van afgedankte grondstoffen en produkten moet komen te liggen. Maar duurzaam fabriceren alleen is niet voldoende, waarschuwt Milieudefensie, die ook een klemmend beroep doet op de consument: die zou minder moeten kopen en meer onderhoud aan reeds aangeschafte apparatuur moeten plegen.

Hoe ver dit streven nog van de praktijk verwijderd is, bleek gisteren op een studiedag over duurzaam grondstoffenbeheer in Utrecht. “Apparaten kunnen steeds efficiënter worden gemaakt”, zei onderzoeker/ontwerper B. van den Haspel. “De eerste radio's waren bakbeesten die veel energie nodig hadden. Dat kan nu allemaal veel kleiner, lichter en goedkoper. Technisch gesproken past zo'n oude radio in een luciferdoosje met minimaal energie- en grondstoffengebruik. Toch is het totale gebruik niet afgenomen en dat komt omdat er steeds weer nieuwe produkten op de markt verschijnen en in huis worden gehaald.”

Als voorbeeld noemde hij de breedband-televisie, die op het punt van introductie staat en circa veertig procent zwaarder is dan haar voorganger. Ook op audiogebied zijn dit soort ontwikkelingen gaande, zoals surround sound (vijf luidsprekers rondom). Het luisteren naar muziek en het gebruik van de tv worden als gevolg van interactieve diensten steeds individueler. Van den Haspel: “Het wordt dringen rond de beeldbuis: spelletjes, teleshopping, databases raadplegen, films op afroep. Er zal behoefte gaan onstaan aan meerdere beeldbuizen of werkstations per huishouden.” Tegengestelde ontwikkelingen in de huiselijke sfeer zijn er trouwens ook. Een televisie met plat scherm, die binnen enkele jaren op de markt wordt verwacht, is naar schatting een factor vijf lichter dan de huidige tv.

Duurzaam grondstoffenbeheer is volgens Milieudefensie vooral een zaak van de Westerse wereld, die een veel zwaarder beslag legt op natuurlijke hulpbronnen dan de ontwikkelingslanden. Ook Nederland is een relatief grote consument: “Van de ruim 5.500 miljoen mensen die samen de wereldbevolking vormen, woont slechts 0,3 procent in Nederland, maar het Nederlandse grondstoffengebruik ligt tusen de 0,5 en één procent van de wereldconsumptie.” Bij tin (voor blikverpakkingen en soldeer) is dat percentage zelfs meer dan twee.

Vandaar dat de vereniging zich voorstander toont van het equity-beginsel: een rechtvaardige verdeling van primaire grondstoffen over Noord en Zuid. “Alleen al om dat te bereiken, zou het gebruik in het Noorden met ten minste de helft per hoofd van de bevolking omlaag moeten.”

    • F.G. de Ruiter