Episcopaat vroeg Rome protest tegen nazi's

UTRECHT, 17 JAN. De Nederlandse bisschoppen hebben in mei 1943 in een brief paus Pius XII gevraagd openlijk te protesteren tegen de jodenvervolging door de nazi's. Dit stelt de historicus en journalist T. van Schaik in een boek over de in 1955 overleden aartsbisschop J. de Jong, dat vrijdag verschijnt.

Van Schaik noemde gisteren voor de KRO-televisie het schrijven van de bisschoppen opmerkelijk. “We hebben van geen enkel ander episcopaat ook maar een aanwijzing dat zoiets gebeurd is. We weten nu dat er minstens één episcopaat in Europa is geweest dat met verbazing en wrevel gewacht heeft op een protest uit Rome.”

Van Schaik heeft in de archieven van de bisdommen geen afschrift van de brief kunnen vinden. Uit de correspondentie tussen de secretaris van aartsbisschop De Jong en de secretaris van de bisschop van Den Bosch leidt hij af dat De Jong de brief in mei 1943 heeft verstuurd. Die ging vergezeld van een rapport over wat er tot dan toe met de Nederlandse joden was gebeurd. In de brief bevestigt de secretaris het bestaan van de brief aan Rome, daarbij aantekenend dat zo'n protest tegen de nazi's vermoedelijk niet veel zal uithalen.

Volgens Van Schaik hebben de bisschoppen geen antwoord gekregen. Paus Pius XII heeft de jodenvervolging nooit openlijk veroordeeld. Twee Belgische historici onthulden vorig jaar dat diens voorganger, paus Pius XI, van plan was geweest een encycliek uit te brengen waarin racisme en antisemitisme werden veroordeeld. De tekst lag klaar toen Pius XI in 1939 overleed, maar zijn opvolger heeft die niet gepubliceerd.

Aartsbisschop De Jong heeft wel tegen de deportatie van de Nederlandse joden geprotesteerd. In juli 1942 stelde hij een verklaring op die in alle rooms-katholieke kerken werd voorgelezen. Zware represailles door de Duitse bezetter waren het gevolg. Alle Nederlandse joden die rooms-katholiek gedoopt waren, werden gedeporteerd. Volgens Van Schaik nuanceert zijn boek over De Jong, Aartsbisschop in oorlogstijd, het beeld van De Jong als “eenzame held” die het als enige bisschop opnam voor de joden.