Organisatie Hoogovens pronkt met hoge ratings

WIJK AAN ZEE, 15 JAN. De speeches die de spelers en genodigden na een schokkerige rit met de Hoogovens-excursietrein in de hal van Koudbandwalserij 2 moesten aanhoren waren kort en duidelijk. Spreker na spreker beklemtoonde afgelopen vrijdag tijdens de officiële opening van het schaaktoernooi hoe blij de organisatoren wel waren dat ze voor het eerst een deelnemersveld hadden dat goed was voor categorie 17.

Toernooidirecteur Piet Zwart gaf blijk van zijn trots door het niet bij deze droge, misschien wel mystificerende constatering te laten. Hij probeerde het fenomeen uit te leggen voor leken: “Categorie 17 betekent dat de gemiddelde Elo-rating, de speelsterkte, van de spelers ligt tussen de 2.650 en 2.675 punten.” En om de laatste twijfels over de bereikte piek weg te nemen voegde hij eraan toe: “Wij prezen ons enkele jaren geleden gelukkig dat we een hoofgroep hadden met een gemiddelde rating tussen de 2.575 en 2.600. Dat was categorie 14. U zult nu wel begrijpen waarom we zo trots zijn. Er zijn nauwelijks sterkere toernooien in de wereld.”

De steeds fanatiekere jacht van toernooi-organisaties op steeds hogere categorieën kon moeilijk uitblijven. Omdat toernooien zo sterk mogelijke deelnemers willen, en die deelnemers weten dat ze de beste kans maken om in sterke toernooien te spelen als ze een hoge rating hebben, is er een onvermijdelijk spiraalmechanisme ontstaan. Supersterke toernooien willen supersterke spelers en vice versa. Voor de niet-schaker klinkt dit misschien ingewikkeld, maar dat is het niet. Luister bijvoorbeeld naar Vassili Ivantsjoek, die in Wijk aan Zee met zijn huidige 2.735 punten de hoogste Elo-rating heeft. “Tijdens een partij zal ik niet nadenken over de categorie van het toernooi waar ik speel. Maar wanneer ik voor een toernooi word uitgenodigd let ik uiteraard heel goed op de categorie. Ik zal niet snel in een toernooi spelen dat zwakker is dan categorie-16. Dat is veel te gevaarlijk voor mijn rating.” Kortom, wie Ivantsjoek in zijn toernooi wil hebben zal flink wat andere toppers moeten contracteren. Mocht de Oekraïner er niet in slagen van hen te winnen, dan zal zijn Elo-rating daar niet onder lijden. Een remise tegen een mindere god in een zwakker toernooi daarentegen kost meteen punten en betekent gezichtsverlies.

Ivantsjoek wordt bijgevallen door de jongste deelnemer. Peter Leko, die na Groningen in Wijk aan Zee zijn tweede Nederlandse categorie 17-toernooi in korte tijd speelt, zal ook eerst kijken wie er verder nog meedoet voordat hij zijn handtekening zet. Ook al weet de 16-jarige Hongaar dat hij met zijn Elo van 2.625 nog een flinke sprong verwijderd is van het niveau van de toernooifavoriet. Alleen als er in een heel bijzondere plaats gespeeld zou worden, zou Leko met minder dan categorie 15 genoegen nemen.

De extreme fascinatie met toernooicategorieën ontstond voor een belangrijk deel door de reeks categorie 15-toernooien die vanaf 1979 in Tilburg werden gehouden. Met hun gemiddelde bezetting boven de 2600 leek een absolute standaard geschapen. Lange tijd zei je als je het over categorie 15 had er in een adem bij: De hoogste categorie van de wereldschaakbond.' Natuurlijk was het een koud kunstje voor die bond om er in de daaropvolgende jaren wat categoriën bij te maken. Een sterk uitdijende wereldtop en een niet te ontkennen inflatie van het Elo-systeem maakten nieuwe categorieën onafwendbaar. De voorlopig hoogste top werd in 1992 en 1993 in Linares bereikt. Veertien spelers hadden een gemiddelde rating tussen de 2675 en 2700 en dat betekende categorie 18.

Torenhoge categorieën bieden een veilige bescherming voor een speler met een blakende Elo-rating. Maar net zo goed vormen ze een enorme frustratie voor spelers die het met net ietsje minder moeten doen. Zo kreeg Paul van der Sterren vorig jaar na een terugval op de wereldranglijst van de organisatie in Ter Apel te horen dat de uitnodiging die hij eerder ontving niet meer geldig was. Het toernooi streefde met zijn zes deelnemers naar een categorie 16 bezetting en die viel met de nieuwe Paul van der Sterren niet te behalen.

Ook Sergei Tivjakov, in Wijk aan Zee begonnen aan het derde categorie 17-toernooi uit zijn loopbaan weet inmiddels hoe hard de wetten van de toernooicategorie zijn. Na zijn debuut in Linares belde hij afgelopen zomer naar Luis Rentero met de vraag of hij met zijn rating van 2655, toch goed voor een categorietje 17 zou je zeggen, op een nieuwe uitnodiging mocht rekenen. Het antwoord was eenvoudig. Hij was te zwak. Linares 1996 moet categorie 19 worden. Zelfs als Kasparov niet meedoet.

Voor de Nederlandse deelnemers in Wijk aan Zee is de overdaad aan ratingpunten dankzij de gehaalde categorie 17 een welkome gelegenheid om verloren terrein goed te maken op de wereldranglijst. Loek van Wely rekende uit dat hij zijn huidige rating zelfs zou handhaven bij een min 3-score. Dat moest kunnen. De twee nederlagen in de eerste twee ronden zullen hem ervan overtuigd hebben dat ze in Wijk aan Zee niet helemaal zonder reden blij zijn met hun categorie 17.

    • Dirk Jan ten Geuzendam