Portugal danst en rapt de verkiezingen in

Morgen gaat Portugal naar de stembus om een nieuwe president te kiezen. De centrum-rechtse oud-premier Annibal Cavaco Silva neemt het op tegen de voormalige socialistische burgemeester van Lissabon, Jorge Sampaio.

LISSABON/COIMBRA, 13 JAN. Er klinkt rap-muziek op het toneel. Tussen de rookpluimen, laserlichten en partijvlaggen klinkt ritmisch de verkiezingsboodschap van rapper Jorge van de band Cool Dread. Er moet gestemd worden, zo dreunt het vanaf de bühne, maar zeker niet op die druiloor uit het socialistische kamp. “Cavaco, Cavaco”, zingt Jorge (17), een zwarte jongen van immigrantenouders uit de Kaapverdische eilanden. “Cavaco, Cavaco”, echoot de zaal enthousiast.

Wie niet beter wist zou denken dat hij in deze sportzaal in de studentenstad Coimbra is beland bij de muzikale opmaat voor een voetbalwedstrijd. Verhitte jongeren zwaaien met vlaggen en laten het oorverdovende geloei van sirenes horen. Onder donderend gejuich betreedt even later de centrum-rechtse presidentskandidaat Annibal Cavaco Silva het podium. Een fel contrast met zijn swingende voorganger: keurig in het pak, kaarsrecht, het kapsel onberispelijk in toom.

Met een door het campagne-voeren vrijwel verwoeste stem predikt Cavaco zijn verkiezingsboodschap. “Als de lading van een schip te veel aan één kant ligt bestaat er het gevaar voor kapseizen”, krast het hees vanachter het katheder. Portugal in het algemeen en jong Coimbra in het bijzonder moet op zijn tellen passen nu het land een socialistische regering heeft, luidt de boodschap. Ook nog een socialistische president is te veel van het goede.

Morgen gaat Portugal naar de stembus om een nieuwe president te kiezen. Na tien jaar premierschap (tot eind 1995) neemt Cavaco Silva het op tegen de voormalige socialistische burgemeester van Lissabon, Jorge Sampaio. Beide kandidaten zijn aan elkaar gewaagd: volgens de peilingen die tot vorig weekeinde werden gehouden staat Sampaio op winst, maar Cavaco lijkt de afgelopen dagen veel van achterstand te hebben ingelopen.

Voor de oude vestingstoren van het stadje Ponte de Lima trappelt een menigte van een kleine tweehonderd aanhangers van Jorge Sampaio zich warm op het getrommel van een vijf man sterk hoempa-orkest. De kandidaat is een uurtje vertraagd, maar het wachten wordt blijmoedig geaccepteerd. Enige oponthoud is wel begrijpelijk met de talloze omvergewaaide bomen, buiten hun oevers getreden rivieren en andere belemmerngen. Boven aan de trap van de toren wacht burgemeester op zijn hooggeëerde gast. Nee, zelf is hij lid van de conservatieve Partido Popular, maar hij ontvangt ex-collega Sampaio graag. Het bezoekje dat Cavaco Silva enkele dagen terug aan het stadje bracht ging niet gepaard met ontvangst op het stadhuis, zo verklaart de burgervader met een bitter lachje. “Meneer Cavaco Silva had daarvoor geen verzoek ingediend”, zo verklaart hij zuinig.

Cavaco Silva, reeds tijdens zijn langdurig premierschap door zijn aanhangers al presidentiële kwaliteiten toegedicht, kampt met enkele belangrijke handicaps. Dat de communistische partij in Portugal als vanouds de socialistische kandidatuur bij de presidentsverkiezing zou steunen, lag in de lijn van de verwachtingen. Begin deze week trok de communistische kandidaat Jeronimo de Sousa - goed voor twee procent in de peilingen - zich terug en sprak zich uit voor Sampaio. Ook de steun voor de socialistische kandidaat deze week van de vakbond CGTP was te verwachten.

Maar terwijl links de rijen sluit achter Sampaio, ontbeert Cavaco de steun van de rechterzijde van het politieke spectrum. De conservatieve Partido Popular, bij de verkiezingen in oktober van het afgelopen jaar goed voor negen procent van de stemmen, voert een verbeten strijd met Cavaco's centrum-rechtse PSD om de gunst van de kiezer. Manuel Monteiro, de populistische jonge leider van de PP liet deze week weten dat hij blanco zal stemmen, hetgeen in politieke kring snel werd vertaald als een impliciete steun aan Sampaio.

Het aantal kiezers dat niet goed raad weet met zijn stem lijkt deze presidentsverkiezing aanmerkelijk gestegen ten opzichte van eerdere gelegenheden. Onder de regeringen van de premier Cavaco Silva was de keus nog simpel: een stem voor de socialist Mario Soares vormde een tegenwicht voor het behoudende beleid van het kabinet. Maar de vorig jaar gekozen regering van de socialistische premier António Guterres - een minderheidskabinet - lijkt er minder behoefte aan een president die de politieke balans in evenwicht houdt.

En dan zijn er nog de schandalen. “Cavaco Silva is een ervaren staatsman van kaliber”, zegt Paulo, een jonge architect, tijdens een etentje in Porto. “Hij is een sterkere figuur dan Sampaio. Maar het kringetje rond Cavaco Silva is besmet door de corruptie. En dus stem ik blanco.”

Corruptie, vriendjespolitiek en verboden wapenleveranties vormden vorig jaar een van de redenen dat Cavaco als premier het veld ruimde en het partijleiderschap vaarwel zei. Hoewel er geen aanwijzingen bestaan dat de ex-minister-president persoonlijk betrokken was bij de onregelmatigheden bleef Cavaco tot in zijn huidige campagne achtervolgd door onprettige tijdingen van politiek gerommel. Zo bracht het dagblad O Independiente het bericht dat het Airbus-consortium een riante bijdrage in het campagne-fonds van Cavaco had gestort, nadat de nationale luchtvaartmaatschappij TAP eerder onverwachts had besloten een aantal van zijn vliegtuigen aan te schaffen.

Hoewel Cavaco Silva de laatste dagen iets van zijn achterstand lijkt te hebben ingelopen wijzen de peilingen vooralsnog op een voorsprong van Jorge Sampaio. In tegenstelling tot de arrogantie waarvan Cavaco door zijn tegenstanders wordt beticht voert de voormalige burgemeester van Lissabon vooral een aimabele bescheidenheid als handelsmerk. De roodharige socialist staat bekend als een door en door integer man. Een licht verstrooide verschijning met verbaasde oogopslag en een flegmatiek gevoel voor humor dat wordt toegeschreven aan de opvoeding door zijn Britse moeder.

Achter een kopje koffie in de ontbijtzaal van een hotel in Porto somt de kandidaat in onberispelijk Engels de uitdagingen van de komende vijf jaar op. Herstructurering van het bedrijfsleven, aanpak van de werkloosheid en het veiligstellen van de sociale samenhang van het land staan hoog op de agenda bij Sampaio. Portugal zal zijn best moeten doen om aan de Europese criteria voor de gemeenschappelijke munt te voldoen, maar anderzijds moet Europa begrip opbrengen voor de inspanningen die het onderontwikkelde Portugal zich de afgelopen tien jaar reeds heeft getroost.

“Ik ben een man van consensus”, verklaart de kandidaat in enkele schaarse minuten die hij weet vrij te maken. “Zoals u weet heeft de president in ons systeem geen regeringsverantwoordelijkheid. Met de complexe problemen die Portugal heeft zal de president vooral de rol van promoter van nationale cohesie en begrip moeten vervullen.”

De presidentskandidaat verscheen deze week op de televisie terwijl hij zuchtend zijn campagne-voertuig binnenstapte. Het rondreizen door het land was een nogal vermoeiende aangelegenheid, zo verklaarde Sampaio met een oprechtheid die door vele Portugezen als innemend werd beschouwd.

Bij gebrek aan al te zwaarwegende inhoudelijke thema's draait de presidentsverkiezing dit jaar vooral op het staatsmanschap en integriteit die beide kandidaten weten uit te stralen. Wat dat laatste betreft liep de socialistische partij gisteren nog enige averij op. Minister van openbare werken Francisco Muteira trad af - vijftien dagen nadat hij het ambt had aanvaard. Dit nadat een dagblad - wederom O Independiente - had onthuld dat hij met zijn belastingaangifte had gerommeld.

Grote afwezige was de afgelopen dagen de huidige president, de 71-jarige socialist Mario Soares. Soares was deze week op staatsbezoek in Angola en hield zich daarmee op opvallende wijze op de achtergrond bij de strijd op het thuisfront. De grondwet staat niet toe dat hij na twee termijnen zich andermaal verkiesbaar stelde. Portugal neemt daarmee afscheid van een president die er nooit voor terugdeisnde zijn politieke tegenstanders het leven zuur te maken. Regelmatig tastte de president daarbij de grenzen van zijn constitutionele macht af om de regeringen onder Cavaco Silva dwars te zitten. Een aanpak waar velen in Portugal nu reeds met enige nostalgie op terugblikken.

    • Steven Adolf