Liefste Emilie, 1315187514, 26512645 209104, je Alex; Tentoonstelling over geheimschrift

Geheime Berichten. PTT-Museum, Zeestraat 82, Den Haag. T/m 10 mrt. Ma t/m vr 10-17u., za en zo 12-17u.

Stel dat de hoofdredactie van deze krant ineens gek wordt en besluit om NRC Handelsblad voortaan in geheimschrift af te drukken, zodat De Volkskrant of Het Parool niet meer kunnen zien wat wij schrijven. De krant zou dan natuurlijk geen NRC Handelsblad meer heten, maar bijvoorbeeld ZJNH Acjlzbtvbcl en de Kinderpagina Ypjlznwcrpjc. De lezers zouden een code krijgen waarmee ze alle berichten kunnen ontcijferen, een code die ze aan niemand mogen vertellen. Waarschijnlijk hebben binnen een week alle lezers hun abonnement op ZJNH Acjlzbtvbcl boos opgezegd, want wie wil er nou elke dag een pak geheimtaal in zijn brievenbus? Nee, het zou geen slim idee zijn. Het kenmerk van een krant is juist dat er niets te verbergen valt: iedereen mag alles lezen wat erin staat. De lezers van een krant vormen ook geen geheim genootschap.

Maar al is het voor een krant geen goed idee, voor regeringen, pausen, koningen, spionnen, legeraanvoerders, misdadigers en detectives zijn geheimschriften altijd heel belangrijk geweest, evenals voor verliefden die elkaar stiekem willen ontmoeten. Die kunnen bijvoorbeeld een advertentie in de krant zetten met de mededeling: 'Liefste Emilie, 1315187514 26512645 1612511, 26512645 209104, je Alex.' (Dit is wel een heel makkelijk te ontraadselen boodschap! Meestal staan er voor de veiligheid ook geen namen bij, maar koosnaampjes als Beertje, Tijgertje, Muisje, Snoetje of Snuitje.)

Hoeveel verschillende geheimschriften er in de afgelopen vijfduizend jaar zijn bedacht en ontcijferd, is nu te zien op een tentoonstelling in het PTT-museum in Den Haag. Op het eerste gezicht lijkt de tentoonstelling heel saai, het lijkt zelfs of er helemaal niks te zien is. Maar al gauw blijkt dat bijna alles verstopt is, onder klepjes of achter gordijntjes. Dat is niet om het nog mysterieuzer te maken, maar om de oude brieven en boeken vol staatsgeheimen, duistere tijdingen, vreemde tekens, rebussen en codes, te beschermen tegen het lamplicht dat de inkt kan doen verbleken.

De meeste geheimschriften die het museum toont, worden gelukkig verklapt, maar bij de middeleeuwse Tyroonse noten (waarbij zinnen tot enkele tekens werden ingekort) of bij de 'geheimschrijfmachines' die de Duitsers in de oorlog gebruikten, lukt dat niet goed. Ook de moderne geheimschriften, zoals de codes waarmee banken hun betaalpasjes beschermen, geeft het museum niet prijs.

Wie dringend een geheimschrift nodig heeft, kan kiezen uit drie soorten: bij de eerste worden letters verplaatst, bijvoorbeeld door woorden om te draaien of steeds twee letters (kast wordt tsak of akts). Bij de tweede worden letters of hele woorden vervangen door andere letters, cijfers of nog andere tekens. Tot deze soort hoort de boodschap van Alex aan Emilie, maar ook de streepjescode op boeken. Aan de derde soort is niets geheims, behalve de inkt: die is onzichtbaar. Van citroensap op papier zie je niets als 't is opgedroogd. Pas als je er met een hete bout over strijkt is het weer te lezen.

Op de tentoonstelling wordt uitgelegd hoe je met melk, sap en sop geheime briefjes kunt schrijven. Er zijn ook allerlei handige cijferbalken en letterschijven. De letterschijf die hierbij staat afgebeeld, werd in 1470 bedacht door de pauselijke geheimschrijver Leon Battista Alberti. De schijf is makkelijk te maken en levert een goed geheimschrift op: leg de kleine op de grote schijf en prik iets door het midden zodat ze kunnen draaien. Spreek nu met degene aan wie je je boodschap richt een letter uit de kleine schijf af, bijvoorbeeld de g. Schrijf als eerste letter van je boodschap de grote hoofdletter op waar de afgesproken letter aan grenst, bijvoorbeeld de Z, dan weet de ontvanger dat hij de g bij de Z moet schuiven om de boodschap te kunnen lezen. Houd de twee schijven nu in deze stand en wat krijg je voor NRC Handelsblad als je de letters van de grote schijf vervangt door de aangrenzende letters van de kleine schijf? Precies: ZJNH Acjlzbtvbcl. Leg je de w bij de H, dan word ik (aan niemand vertellen!):

    • Hedqu Wqrvdus