Kerken vragen meer zingeving bij fusies

UTRECHT, 11 JAN. De godsdienstige identiteit is regelmatig het kind van de rekening bij fusies van maatschappelijke instellingen zoals ziekenhuizen, scholen, verpleeghuizen, verzorgingshuizen en instellingen voor gezinsverzorging en kruiswerk. Vooral bij fusies die door de overheid worden opgelegd winnen pragmatisme, zakelijkheid en no-nonsense het van het besef dat zingeving belangrijk is voor mensen.

Dit stelt het interkerkelijk contact in overheidszaken, het CIO, in een brochure die is aangeboden aan de Eerste en Tweede Kamer. In het CIO werken de achttien belangrijkste kerkgenootschappen samen in kwesties van kerk en staat. De brochure is opgesteld omdat de kerken worden geconfronteerd met “een onderwaardering van de godsdienstige identiteit”.

Het CIO signaleert dat bij een beoordeling door de overheid van de wenselijkheid van een godsdienstige signatuur “gemengde gevoelens” kunnen optreden uit angst voor veronderstelde gestructureerde macht. Ten onrechte, aldus het CIO. Ten eerste zijn de kerken allang niet meer in staat om mondige burgers te bevoogden, en ten tweede miskent deze angst het karakter van een godsdienstige overtuiging. “Godsdienstige identiteit lijkt in verband met die associatie zonder goede gronden nog steeds als een soort steen des aanstoots onderhevig aan enige nauw verholen irritatie.” Het CIO waarschuwt voor het doorwerken van die irritatie bij het afdwingen van fusies. “Op geen enkele wijze dient een gelegenheid te baat te worden genomen om identiteitsgebonden instellingen 'weg te fuseren' of de inrichting daarvan te beletten, bijvoorbeeld door verplichte regionalisering.” Het CIO vindt dat instellingen met een godsdienstige signatuur gelijk moeten worden behandeld aan instellingen zonder specifieke identiteit.

Het CIO constateert verder dat in een tijd van teruglopende overheidsfinanciering de neiging ontstaat om van de klassieke drie instellingen van rooms-katholieke, protestants-christelijke en algemene of neutrale signatuur één instelling met een neutraal karakter te maken. Het CIO stelt daar tegenover dat bij fusies de identiteit niet altijd verloren hoeft te gaan. “In plaats van instellingen samen te voegen zonder specifieke identiteit zou in gevallen, waarin men zich richt op een bepaalde groep, te streven zijn naar samenwerkingsvormen, waarbij sprake is van gedeeltelijk behoud van identiteit, bijvoorbeeld op een vleugel van een instelling zonder dat men beheersmatig geheel autonoom is.”

In een toelichting zegt voorzitter A. Gijsbers van het CIO dat de kerken met de brochure de politiek de vraag willen stellen of en in welke mate al die fusies in het maatschappelijk middenveld wel nodig zijn. Gijsbers: “Schaalvergroting is niet altijd positief. Er bestaat al weer een hang naar decentralisatie. Het wegvallen van de identiteit door fusies leidt ertoe dat er minder draagvlak komt voor de persoonlijke inzet van medewerkers. We zien dat draagvlak door al die fusies verminderen, en er komt niets voor in de plaats. De identiteit van een instelling is een bindmiddel, een impuls om andere mensen in de samenleving te helpen.”

De in het CIO samenwerkende kerken onderstrepen dat het hun bij het opkomen voor de identiteit van maatschappelijke instellingen niet gaat om het vasthouden aan het vroeger verworvene, maar om “het onderhouden van Gods gebod”.

Het relatief grootst aantal fusies heeft zich de afgelopen jaren voltrokken in de thuiszorg. Van de driehonderd instellingen vijf jaar geleden waren er vorig jaar door fusies tussen gezinszorg en kruiswerk dan wel schaalvergroting binnen de gezinszorg nog 143 over, aldus cijfers van de Landelijke Vereniging voor Thuiszorg. Van die 143 dragen nog slechts 15 instellingen de signatuur in de naam. Wel nemen veel gefuseerde instellingen in hun statuten op dat de oorspronkelijke signatuur beleden kan worden, aldus de LVT, bijvoorbeeld op verzoek van de cliënt.

Ook veel ziekenhuizen zijn de afgelopen jaren gefuseerd. Van de 200 algemene ziekenhuizen in 1985 zijn er dit jaar nog 115 over. Er zijn in Nederland in totaal 193 ziekenhuizen, inclusief 8 academische ziekenhuizen en 70 categorale ziekenhuizen zoals revalidatiecentra. Volgens het onderzoeksinstituut NZI wordt bij fusies tussen ziekenhuizen van verschilende signatuur dikwijls voor een interconfessionele identiteit gekozen.

Uit onderzoek blijkt verder dat in het onderwijs de gevolgen van het fusieproces op de verhouding tussen de verschillende denominaties gering is. Het aantal rooms-katholieke scholen steeg in het begin van de jaren negentig langzaam, en het aantal neutraal bijzondere en openbare scholen nam na een aanvankelijke toename weer iets af. Het aandeel van protestants-christelijke scholen daalde. Het aantal basisscholen zal door de fusieoperatie in het onderwijs van 8.400 in het schooljaar '91-'92 zijn teruggelopen tot 7.000 in augustus dit jaar. Volgens cijfers van het ministerie van onderwijs schommelt het aantal rooms-katholieke basisscholen en protestants-christelijke basisscholen al jaren rond de 2.000 per zuil.