KANKER, HOMEOPATHIE EN KWAKZALVERIJ

Jammer genoeg heeft het Amsterdamse Gerechtshof de Vereniging tegen de Kwakzalverij niet voor de volle 100 procent gelijk gegeven in het geding tegen VSM, een firma die homeopathische geneesmiddelen verkoopt. Deze krant wist dit kleine beetje ongelijk zelfs uit te bouwen tot de kop 'Hof veroordeelt anti-kwakzalvers'. Dit is onjuist. De anti-kwakzalvers kregen voor 90 procent gelijk en voor de resterende 10 procent moeten ze mijns inziens in cassatie gaan bij de Hoge Raad om hun gelijk alsnog te krijgen.

Het gaat hier om een belangrijke kwestie. Er worden in Nederland fortuinen verdiend met de verkoop van waardeloze middelen tegen lichamelijke kwalen. Die fortuinen worden mede gebruikt om de verkoop van deze middelen door geslepen reclamecampagnes een schijn van respectabiliteit te geven. Dat is niet fraai, maar dragelijk. De wereld is vol bedrog en wie zich door de reclame voor schertsmiddelen bij de neus wil laten nemen, moet dat zelf maar weten. Echte geneesmiddelen zijn in Nederland geregistreerd en wie ongeregistreerde middelen aanschaft, kan weten dat er een luchtje aan zit. Storender is dat de fortuinen, die met nutteloze middelen worden verdiend, ook gebruikt kunnen worden om critici de mond te snoeren. Procederen is duur en wie geld als (en met) water verdient, kan dokters of onderzoekers makkelijk stuk procederen, ook al heeft ie volstrekt ongelijk. Ik heb daar jaren geleden een sterk voorbeeld van meegemaakt bij een peperduur en waardeloos middel tegen aderverkalking.

Toen mijn collega biochemicus het waagde om dit prulmiddel aan de kaak te stellen, werd hij blootgesteld aan intimidatiepraktijken, die je in Nederland niet voor mogelijk zou houden. Processen werden afgewisseld met het aanbod van fikse sommen zwijggeld. Ondanks de financiële kracht van de nepmiddelfabrikant, won mijn collega tot in hoogste instantie, maar het was wel een zenuwslopende en geldverslindende ervaring, waar hij in zijn afscheidsrede binnenkort meer over zal vertellen.

Ik vind daarom dat mensen, die geïnteresseerd zijn in heldere informatie over de Nederlandse gezondheidszorg, de Vereniging tegen de Kwakzalverij overeind moeten houden in de strijd tegen dubieuze geneesmiddelen. Om uw interesse te wekken voor het Sisyphus-werk van de Vereniging vat ik hier de essentie van de lopende rechtszaak samen. Ik neem aan dat daaruit ook duidelijk wordt dat deze kwestie meer aandacht verdient dan de NRC er aan heeft gegeven. De juridische strijd gaat over een artikel van Renckens en de Vries, bestuursleden van de Vereniging tegen de Kwakzalverij, in het Pharmaceutisch Weekblad, een vakblad voor apothekers.

Zij betogen daarin dat homeopathische middelen 'volstrekt onwerkzaam en nutteloos' zijn, maar dat dit niet betekent dat deze middelen ook allemaal onschuldig zijn. Zo konden zij melden dat de SRL-gelei, die door de firma VSM wordt geproduceerd, een stof bevat die kanker verwekt bij proefdieren. Voor een smeersel waarvan het positieve effect niet vast staat, is dat een onprettig idee. Ongelukkigerwijs zijn ook de kankerverwekkende bestanddelen in de SRL-gelei niet zo verdund dat iedere werking of bijwerking bij voorbaat kan worden uitgesloten, zoals voor veel andere homeopathische middelen geldt. De firma heeft daarop een proces aangespannen tegen Renckens en De Vries en dat in eerste instantie volledig verloren.

Ook in hoger beroep zijn de vorderingen van VSM weer bijna allemaal afgewezen. Het Hof geeft echter op twee punten de anti-kwakzalvers ongelijk en beide punten lijken mij betwistbaar. In de eerste plaats meent het Hof dat weliswaar 'wetenschappelijk niet is aangetoond dat homeopathica genezende of lenigende werking hebben', maar dat ook het omgekeerde niet bewezen is, 'namelijk dat die middelen niet werken en dat de leer waarop zij zijn gebaseerd, ondeugdelijk is'. Ik kon mijn ogen niet geloven toen ik dat las. De ondeugdelijkheid van de homeopathische leer zou niet afdoende zijn aangetoond? Kom nou.

Denkt het Gerechtshof werkelijk dat niet vast staat dat chemische stoffen hun werking verliezen als ze bijna oneindig verdund worden? Het lijkt mij evident dat het Gerechtshof zich hier onvoldoende op de hoogte heeft gesteld van de stand van de wetenschap en ik hoop dat deze ongelukkige misstap door de Hoge Raad kan worden rechtgezet. Moeilijk kan dat niet zijn. Zelf geeft het Hof al aan dat 'de homeopathie van meet af aan een omstreden leer is geweest, waarvan de werking tot op heden in wetenschappelijke kring wordt betwist. Zij wordt aan medische faculteiten in den lande (op één na) niet gedoceerd'. Ik kan daar aan toevoegen dat die ene uitzondering niet een echte uitzondering is: de huisarts H.G. Bodde is weliswaar privaatdocent aan de Vrije Universiteit, maar zijn colleges zijn niet verplicht en zijn salaris wordt niet door de VU betaald, maar door een homeopathische belangenvereniging. De rest van de medische faculteit van de Vrije Universiteit bestaat uit serieuze professoren die, voorzover ik ze ken, niets zien in homeopathie.

Het Hof is het nog op een tweede punt niet met de anti-kwakzalvers eens. Het Hof vindt namelijk dat de Vereniging niet mag schrijven 'dat SRL-gelei onwerkzaam en/of nutteloos is', omdat de Vereniging dat niet kan bewijzen. Dit is een moeilijker punt, maar ook betwistbaar. Formeel is het juist dat je niet zeker weet dat een middel onwerkzaam is, zolang daar niet gedegen onderzoek aan gedaan is. Het is echter knap lastig om met zekerheid te bewijzen dat een middel helemaal niets doet. Je hebt daarvoor grote groepen patiënten nodig in een ingewikkelde proefopzet. Voor middelen, die gebaseerd zijn op onzinnige uitgangspunten, zoals de homeopathische middelen, is een dergelijk peperduur onderzoek uiteraard onverantwoord.

Maar moet dat echt een vrijbrief zijn voor iedere handige jongen om waardeloze watertjes aan te prijzen als panacee tegen vage klachten? Stel dat ik morgen Borst-water ga verkopen tegen chronische vermoeidheid; ik zou daar zelf ook wat van kunnen gebruiken. Ik geef toe dat Borst-water niets anders is dan thee, die ik eigenhandig heb gezet en miljardvoudig met Goois leidingwater heb verdund. Is het dan terecht dat ik zonder een schijn van bewijs mag beweren dat Borst-water helpt tegen vermoeidheid, terwijl de Vereniging niet mag schrijven dat Borst-water onwerkzaam en/of nutteloos is, zoals alle vormen van sterk verdunde thee? Ik vind dat niet vanzelfsprekend en ik zou graag het oordeel van de Hoge Raad op dit punt horen, waarbij ik wel hoop dat de Raad zich terdege vergewist van de stand van de wetenschap.

Aanvankelijk wilde ik hier nog aan toevoegen dat het mij niet zou verbazen als het Gerechtshof vonnis misbruikt zou worden door de producenten van homeopathische middelen. Dat oogde echter wat paranoid en daarom is die alinea geschrapt. Maar ziet, de werkelijkheid van het alternatieve circuit blijkt nog fantastischer te zijn dan een achterdochtig biochemicus had kunnen bevroeden. Op mijn bureau arriveert een circulaire van VSM, waarin de projectmanager enkelvoudige homeopathie van de firma aan de Nederlandse artsen schrijft: 'In haar uitspraak in hoger beroep heeft het Hof van Justitie te Amsterdam geoordeeld dat VSM overtuigend heeft kunnen aantonen dat het geneesmiddel SRL-gelei werkzaam is en veilig in gebruik'.

Dit is een krasse verdraaiing van de uitspraak van het Hof, dat immers het tegenovergestelde schrijft: 'Ook mogen zij [d.w.z. de bestuursleden van de Vereniging - PB] het publiekelijk gewenst achten dat SRL-gelei van de markt wordt gehaald omdat naar hun mening elk risico van schadelijke (d.w.z. kankerverwekkende) bijwerking van een product onaanvaardbaar is, wanneer niet voldoende vast staat dat dit product daadwerkelijk een genezende, althans lenigende werking heeft... Attenderen op het feit dat de werking van deze middelen niet is aangetoond en waarschuwen voor de mogelijk daaraan verbonden risico's staat dus vrij, zelfs als dat in krasse termen gebeurt'. Voor de huisartsen vertaalt VSM deze ondubbelzinnige negatieve uitspraken van het Hof in een warme aanbeveling voor hun gelei. Zou dat per ongeluk zijn gebeurd, bijvoorbeeld omdat VSM de tekst van het Gerechtshof vonnis niet begrijpt? Onwaarschijnlijk, lijkt mij. VSM heeft het geld om ieder woord op een juridisch goudschaaltje te laten wegen. Nu die uitspraak toch volledig onjuist wordt weergegeven, houd ik het er op dat dit opzettelijk is gebeurd.

    • Piet Borst