De Tijd speelt Montagnes Russes van Filip Vanluchene; Raadsels zonder contouren

Voorstelling: Montagnes Russes van Filip Vanluchene door De Tijd. Decor: Erik Lagrain; regie: Lucas Vandervost; spelers: Dirk Buyse, Jobst Schnibbe, Tania van der Sanden e.a. Gezien 10/1 De Brakke Grond, Amsterdam. Te zien t/m 13/1 aldaar.

Het is een gesloten, moeilijk toegankelijke wereld die toneelgezelschap De Tijd de toeschouwers aanbiedt. Waren vroegere produkties, zoals Casanova, nog geënt op het theater als een spel van de verbeelding, van de fantasie ook, in latere voorstellingen, bijvoorbeeld Torquato Tasso en Ovidius' Metamorphosen, is de theatraliteit tot niets teruggebracht. De acteurs staan roerloos, bewegen nauwelijks, spreken vaak frontaal naar de zaal en brengen in hun stem weinig heffingen en dalingen aan. Het minimalisme in het toneel stelt me weleens voor raadsels; als er zoveel mogelijkheden zijn, waarom dan zo kaal en leeg acteren? Het is als verliefd zijn op een mooie vrouw en alleen haar pink mogen aanraken.

Montagnes Russes, geschreven door Filip Vanluchene, is een stuk gedrapeerd om een afwezig personage: de zevenjarige jongen Patrick. Wie van de personages zijn ouders zijn, blijft in het ongewisse. Hij wordt geclaimd door de een, opgeëist door de ander en weer onteigend door de derde. Er is, op de achtergrond, sprake van een incestueuze verhouding tussen moeder en zoon. De moeder, Marie Rose (Tania van der Sanden) vormt met haar zuster en broer een onverbrekelijke eenheid; toch belagen en beschuldigen ze elkaar. Patricks afwezigheid en tegelijkertijd zijn aanwezigheid geeft regisseur Lucas Vandervost vorm door de acteurs zichtbaar tussen de coulissen te laten verdwijnen: de beschilderde schotten die het decor vormen, hangen ruimschoots van de grond. Dat intrigeert, want elke leugen en elk geheim wordt hierdoor meteen ontkracht. Iedereen is immers toehoorder van de ander. De Montagnes Russes uit de titel is een grootse kermisattractie, een roetsjbaan zonder weerga, die maar niet in de stad wil verschijnen. Men kan er alleen van dromen. Die attractie is luchtkasteel en symbool tegelijk; op dezelfde wijze verpletterend afwezig als Patrick.

Een voorstelling zonder eigenschappen, zo zou ik Montagnes Russes willen karakteriseren. Ze bestaat eigenlijk alleen uit de macht van de taal. Die is onmiskenbaar mooi, poëtisch, beeldend, humoristisch ook. De acteurs zeggen haar precies op, maar ook monotoon. Althans, die gewaarwording van monotonie ontstaat geleidelijk, wanneer de verhaallijn meer en meer op de achtergrond raakt en het raadsel omtrent Patrick steeds weer geen contouren krijgt. Peter Handkes taalkunstwerk Über die Dorfer heeft auteur Vanluchene duidelijk geïnspireerd. Toch is er verschil: Handke stuwt de handeling voort, hier heerst vooral stilstand. Dialoog in toneel kan niet volstaan met het scheppen van een sfeer, er moet ook actie ontstaan en een ontwikkeling komen in de plotlijn die uiteindelijk onontkoombaar is. Als toeschouwer wil je hoe dan ook weten wat er gaande is en waarom. Iets een voorstelling lang niet weten is even spookachtig als in het dagelijks leven niet weten wat er gebeurt, bijvoorbeeld met een afwezig dierbaar iemand. Misschien dat anderen zoiets intrigerend vinden, en dus Montagnes Russes ondergaan als een boeiende voorstelling, ik begon het gemis aan hardheid, aan een dwingende lotsbeschikking, als steeds nijpender te ervaren.

    • Kester Freriks