KLM Aerocarto maakt niet alleen maar mooie foto's

Begin dit jaar werd KLM Aerocarto verkocht aan de Heidemij. Het bedrijf, dat al 75 jaar bestaat, staat vooral bekend om zijn mooie luchtfoto's. Maar de karteringsactiviteiten vormen de belangrijkste bezigheid van KLM Aerocarto.

DEN HAAG, 10 JAN. De verkoop van KLM Aerocarto is niet over één nacht ijs gegaan. Tien jaar geleden was er voor het eerst sprake van een verkoop van het karteringsbedrijf door de KLM, maar pas op 1 januari jongstleden ging het bedrijf in andere handen over. “Twee à drie jaar geleden is de KLM actief op zoek gegaan”, zegt drs. M. van Haagen, die tot vorige week interim-directeur was van KLM Aerocarto. Uiteindelijk kon de Arnhemse Heidemij zijn positie op de markt voor geo-informatie versterken door de onderneming voor een onbekend bedrag over te nemen.

KLM Aerocarto heeft een rijke 75-jarige historie achter de rug. Het bedrijf werd in 1921 opgericht als nevenactiviteit van de KLM. Bij het publiek is KLM Aerocarto vooral bekend van de oblique- of vogelvluchtopnamen, de mooie plaatjes die voor bijvoorbeeld reclamedoeleinden worden gebruikt. Het hele archief - dat inmiddels uit tienduizenden negatieven bestaat en een grote historische waarde heeft - is tijdens de Tweede Wereldoorlog bewaard gebleven. KLM Aerocarto was in 1940 op het Rotterdamse vliegveld Waalhaven gevestigd, dat gezien werd als een belangrijk doelwit in de naderende oorlog. Alle glasnegatieven werden ondergebracht in de bomvrije kluis van een Rotterdamse bank.

De behuizing van KLM Aerocarto aan de Waalhaven was klein, wat voor problemen zorgde bij het afdrukken van extreme vergrotingen. Het beeld werd eerst met sponzen ontwikkeld en gefixeerd, waarna de afdruk moest worden afgespoeld. “Men ging naar de Waalhaven, stapte in een roeiboot en midden in de haven werd het papier net zo lang door het toen nog schone water gehaald tot alle chemicaliën waren weggespoeld”, schrijft J.L. Arendse in zijn boek Luchtfotografie in Nederland (Amsterdam, 1992).

De verticaalfotografie is en was veel belangrijker dan de vogelvluchtopnamen, waarvoor de fotograaf met zijn toestel uit het raampje van het vliegtuig hangt. Verticaalfotografie is een middel voor het maken van kaarten van het aardoppervlak. Foto's maken vanuit de lucht gaat veel sneller dan het arbeidsintensieve landmeten, maar het vereist ook een nauwe samenwerking tussen vlieger, navigator en fotograaf, die foto's loodrecht naar beneden maakt. Ook goede weersomstandigheden zijn van groot belang, evenals de stabiliteit van de gebruikte vliegtuigen. Machines waarvan de motor in direct contact stond met de romp, waren bij de eerste KLM-fotografen niet populair. De trillingen van de motor hadden een negatieve invloed op de kwaliteit van de genomen foto's.

Een vliegtuig dat verticaalopnamen maakt, zigzagt strooksgewijs over het te fotograferen oppervlak. De foto's, die met een grote frequentie genomen worden, overlappen elkaar voor ongeveer zestig procent. Ook de stroken overlappen elkaar gedeeltelijk. In het Haagse laboratorium van KLM Aerocarto worden alle foto's secuur aan elkaar gelegd, waardoor een getrouwe kaart van het landschap ontstaat. Doordat de opnamen elkaar overlappen, is het mogelijk de kaarten driedimensionaal weer te geven. Hiertoe leggen de cartografen de kaarten in een professioneel soort Viewmaster, die aan een computer gekoppeld is.

Met deze elektronica wordt het eindprodukt gemaakt. De gebruikers van de kaarten van KLM Aerocarto - gemeenten, planologische diensten, oliemaatschappijen - willen geen luchtopnamen maar gegevensbestanden. Om deze gegevens te verzamelen, 'vliegen' de cartografen met een lichtgevend bolletje in de Viewmaster door de driedimensionale luchtfoto. Ze kunnen het bolletje bijvoorbeeld eerst naast een gefotografeerd huis op de grond zetten, en daarna in de daklijst. Op deze manier zijn de afmetingen van al het onroerend goed op de meten. In de computer worden dan de coördinaten en afmetingen opgeslagen.

Een opdracht als deze - het opmeten van het volume van alle bebouwing groter dan vijftig kubieke meter in Nederland - voert KLM Aerocarto uit voor de Vereniging Nederlandse Gemeenten. De dichtheid en het volume van de bebouwing zijn een maatstaf voor het geld dat de gemeenten krijgen van het Rijk. Ervaren interpretators van luchtfoto's kunnen deze klus klaren in een fractie van de tijd die het landmeters op de grond zou kosten.

Maar het volume van de bebouwing is slechts één niveau in het geautomatiseerde gegevensbestand. Ook de exacte lokaties van alle lantarenpalen kunnen in het bestand worden opgenomen, of alle volières in de achtertuinen. De opdrachtgever kan deze informatie verder uitbreiden met bijvoorbeeld alle telefoonnummers van de in het bestand verwerkte huizen. Ook kunnen gemeenten zien of ergens is gebouwd zonder bouwvergunning.

Het zijn niet alleen de lagere kosten van landmeten vanuit de lucht die opdrachtgevers doet kiezen voor luchtkartering. “Typerend voor luchtfotografische verkenning, is de geringe zichtbare activiteit van opnemingen in het terrein: in enkele speciale gevallen, waar door deze activiteit ongewenschte publiciteit zou kunnen ontstaan, aanleiding gevende tot grondspeculatie, kan de omstandigheid dat het opnamevliegtuig onopgemerkt zijn opdracht uitvoert, een bijzondere beteekenis krijgen”, schreef in 1933 J.M. Corsten, die vanaf de beginjaren de chef was van wat toen nog de Fototechnische Dienst der KLM heette.

Helemaal zonder mensen op de grond kunnen de luchtfotografen niet. Voor de navigatie van het vliegtuig moeten landmeters herkenningspunten op de straat aanbrengen. Dit zijn de zwart-witte 'schietschijven' die vaak op de weg te vinden zijn. Ook bij opdrachten in het buitenland werkt KLM Aerocarto samen met lokale landmeters, die vaak in Nederland hun opleiding hebben gehad. De opdrachten in ontwikkelingslanden zijn meestal bedoeld voor het verwerven van kadastrale gegevens. Interim-directeur Van Haagen: “Het kadaster heeft daar vaak een fiscaal doel.” Onroerend-goedbelasting is een van de simpelste vormen van belastinginning.

KLM Aerocarto maakt ook infraroodopnamen, die gebruikt worden voor milieudoeleinden. Deze foto's, die warmteverschillen in het water of van gewassen aan het licht brengen, kunnen illegale afvallozingen en zieke gewassen laten zien.

De synergie met de activiteiten van KLM Aerocarto (omzet tien tot twintig miljoen gulden) is de reden van de overname door Heidemij. Heidemij maakt de databases voor gemeenten “waar alles inzit, zoals de routes voor het groenbeheer”, zegt ir. G.J. Maten, de opvolger van Van Haagen. Bij deze Heidemij-afdeling voor geo-informatie werken ongeveer 130 mensen, tegen nu ongeveer dertig bij KLM Aerocarto. Dat waren er 45, maar de synergie-voordelen maken een kleiner personeelsbestand mogelijk. De vijftien overtollige werknemers zijn volgens Van Haagen vrijwillig herplaatst bij ex-moederbedrijf KLM. Het personeelsbestand van KLM Aerocarto fluctueert al naar gelang de grootte van de opdrachten. Voor een recente miljoenenorder in Saoedi-Arabië bijvoorbeeld huurt het bedrijf free-lance werknemers in. Ook in onder meer Griekenland, Ghana, Oman en Midden-Amerika is de onderneming actief. Het aantal opdrachten binnen Europa is gering, doordat de meeste overheden liever een lokaal bedrijf de opdracht geven voor luchtcartografie.

KLM Aerocarto behoudt na de overname vooralsnog zijn naam, maar de speciale band met de nationale luchtvaartmaatschappij is verdwenen. Van Haagen: “Net als Philips was de KLM een bindende werkgever. Mensen reageren emotioneel bij verzelfstandiging, zelfs als ze er in hun loonzakje niets van merken.”

De kantoren van KLM Aerocarto verhuizen naar de nieuwe eigenaar in Arnhem. Ook voor de drie vliegtuigen, die nu nog op Schiphol gehuisvest zijn, wordt een nieuwe plek in de buurt van de Gelderse hoofdstad gezocht. De kleine toestellen zijn een obstakel voor de grote Boeings op de luchthaven, en daar zijn de autoriteiten op Schiphol niet blij mee.

    • Arlen Poort