Zandstra bij Nederlands kampioenschap onherkenbaar; IJskoning verandert in tobber

DEN HAAG, 8 JAN. De coach, Henk Gemser, smeekt de media of ze een schaatser met zo'n staat van dienst niet willen afserveren. De concurrent, Martin Hersman, heeft hem nog niet opgegeven en blijft hem met argusogen volgen. De kampioen, Rintje Ritsma, vraagt zich af of hij niet wat te onverschillig is geworden. Zijn ex-coach, Ab Krook, zegt: “Let op mijn woorden, hij komt terug”. De supporters, meestal meisjes, blijven hem aanbidden, zijn naam op hun voorhoofd kalken, het T-shirt dragen met zijn foto en handtekening. Tot in het hiernamaals, zeggen ze. “Want ook in slechte tijden moet je in je idool blijven geloven.”

De feiten zijn dat Falko Zandstra op de Nederlandse kampioenschappen schaatsen is gedegradeerd tot een modale schaatser. De voormalige Friese ijskoning had al troonsafstand gedaan, nu heeft hij ook het hof moeten verlaten. Geen Europees en zeer waarschijnlijk ook geen wereldkampioenschap voor Zandstra. De kwalificatie voor het WK afstanden wordt nog een opgave.

Terwijl op de achtergrond het Wilhelmus klonk voor Rintje Ritsma (Nederlands kampioen), Ids Postma (tweede) en Martin Hersman (derde) probeerde Zandstra naar een verklaring te zoeken. Hoe hij kon verworden van een topper tot een tobber? Een cliché, maar juist hij dient als schoolvoorbeeld. Op de 500 meter (39.22, vijfde plek) was hij al met een enorme buiteling van zijn voetstuk getuimeld. “Ik kon in de bochten niet afzetten. Geen enkele klap was raak.” Daarna heeft hij in de troosteloze ambiance van De Uithof alleen maar achter de feiten aan geschaatst.

Hij keurde het tafereel van de huldiging op de achtergrond geen blik waardig. In de resterende maanden zal hij nog proberen te bewijzen dat dit allemaal een vergissing is geweest. Dát wordt zijn drijfveer om het seizoen te vervolgen. Maar de komende weken wil hij in Davos op 1.560 meter hoogte tot rust komen. Met zijn vrouw Ellen zal hij even een periode “aan andere dingen denken”. Het EK, in Thialf, enkele honderden meters van zijn ouderlijk huis, laat hij noodgedwongen voor het eerst in zijn loopbaan aan zich voorbij gaan.

Kernploegcoach Henk Gemser herkende Falko Zandstra zaterdag niet meer terug. De zorgeloze kampioen was veranderd in een twijfelende zenuwpees. De vloeiende schaatsbewegingen van weleer zaten nu vol lelijke ritmeverstoringen. “Vroeger zou hij zeggen: 'Wanneer is ook al weer het EK. Hoe laat begint het? Dan kom ik wel op het allerlaatste moment. Dit was niet meer de Falko die ik ken van vier jaar geleden.”

De oorzaak ligt volgens Gemser in zijn benadering van de sport. Zijn huwelijk, het vrijstaande huis in Joure op 850 vierkante meter, brengen financiële verplichtingen met zich mee die hij op het ijs wil terug verdienen. “Falko is maatschappelijk afhankelijk geworden van het schaatsen. Ik zie hem nu als een prof. Dat zorgt voor een extra druk. Ik ben geen hulpverlener, maar ik heb tegen hem gezegd: accepteer dat je anders bent geworden. Laatst hoorde ik hem vloeken in de kleedkamer: 'Verdomme, waarom gaat het niet meer vanzelf?' Drie, vier jaar geleden zou hij zich niet druk maken en denken: Ik zie wel wanneer ik aankom.” En Rintje Ritsma, die met een sterke vijf kilometer de basis legde voor zijn eerste nationale titel: “Als ik Falko nu zie vraag ik me af of hij er nog wel zoveel zin in heeft. De instelling die ik bij hem wel bespeurde op de vijf kilometer miste ik het afgelopen weekeinde op de andere afstanden.”

De KNSB en hoofdsponsor Aegon sloten begin dit seizoen een driejarig contract af met Falko Zandstra, die zijn voornemen om met Rintje Ritsma een alternatieve ploeg te beginnen opgaf in ruil voor sociale zekerheid. Hij is in die periode verzekerd van een basisbedrag van 38.000 gulden per jaar. Als hij deze som geld met premies en startgelden niet bij elkaar sprokkelt, vult de bond het verschil aan. Buiten die 38.000 gulden, een bedrag dat hij zelf omschrijft als een “modaal inkomen”, heeft de Heerenvener nog de mogelijkheid op de grote internationale toernooien een en ander aan premies bij te verdienen. De kans daarop lijkt erg klein geworden.

Voor het EK (19/21 januari) is hij als reserve aangewezen. Het WK in Inzell (2/4 februari) is alleen aan de orde als de drie Nederlandse deelnemers van het EK niet bij de eerste zes eindigen (Hersman was vorig jaar de slechtste Oranje-representant met een zesde plek). De Commissie Kernploegen zal dan een afweging maken. Zandstra vindt het onrechtvaardig dat hij voor het WK afhankelijk is van anderen en geen kans meer heeft om zich nog te kwalificeren. “Die moet er ook zijn voor de zieke Gianni Romme. Misschien dat ik straks in vorm raak en met twee vingers in de neus 6.50 rijdt op de vijf kilometer. Ik zal voor volgend seizoen zeggen dat deze regeling niet deugt.” Voor het WK afstanden moet Zandstra zich kwalificeren via de World Cup-wedstrijden waarin hij dit seizoen ook nog weinig liet zien.

De schaatsbond heeft zich verplicht tot een basisbedrag aan een rijder die weleens over zijn hoogtepunt heen kan zijn. Alleen als Zandstra volgend seizoen niet goed genoeg wordt bevonden voor de kernploeg vervalt de overeenkomst. Het 'honorarium' dat hij ontvangt ligt ook nog eens twintigduizend gulden hoger dan de vergoedingen voor de rest van de kernploeg. De bond en sponsor Aegon zagen in Zandstra een goed uithangbord. Terwijl de ex-wereldkampioen het de komende weken rustig aandoet, zullen Postma en Hersman tijdens de grote toernooien de longen uit hun lijf moeten schaatsen voor veel minder geld. Dat zet scheve ogen. Zelfs Annamarie Thomas, die gisteren bij de vrouwen een trilogie voltooide met de derde Nederlandse titel op rij, vroeg zich af waarom zij in een “Golfje” rijdt en Zandstra in een “Passat met mooie velgen”. De leaseauto's worden door de importeur van Volkswagen beschikbaar gesteld aan alle potentiële olympische deelnemers.

Binnen de mannenkernploeg willen rijders als Hersman en Straathof vanaf volgend seizoen dezelfde zekerheid als Zandstra. Martin Hersman, het vijftienhonderdmeterkanon, is op basis van oude afspraken en zijn zesde plek op het EK van vorig jaar verzekerd van 22.000 gulden. Deelname aan EK en WK kan hem extra geld opleveren, maar dat vindt hij een te smalle basis voor een goede samenwerking. “Er is wéér geen duidelijkheid. Net als alle andere rijders ben ik volgend seizoen ook slechts verzekerd van achttienduizend gulden. Dan moet je na het seizoen, in wat ik noem de herriemaand april, weer gaan protesteren en vechten voor je geld. De toprijders zouden dezelfde contracten moeten hebben als Falko. En daar is hij het zelf ook mee eens. Nu liggen de verhoudingen scheef. De KNSB heeft er niet op gerekend dat Zandstra zo zou presteren. Ik ben niet in de positie om daar kritiek op te hebben. Want dan wordt het leven je zuur gemaakt.”

Na zijn teleurstellende 500 meter (39.22, vijfde plek) verloor Zandstra de aansluiting met de top drie definitief op de 1.500 meter (1.58,22). Toen hij na de mijl zijn vrouw Ellen weer ontmoette, stamelde hij onthutst dat hij 28 seconden op de tien kilometer moest goed maken om nog in aanmerking te komen voor de grote toernooien. Ritsma over zijn voormalige compaan en rivaal: “Schaatsen blijft topsport en die is nu eenmaal bikkelhard. Het valt me op dat Falko vreselijk 'hoog' schaatst. In die houding kun je nooit krachtig afzetten. Waar hij vroeger in de bochten snelheid maakte, zit hij er nu doorheen. Ik denk dat Falko op dit moment heel veel aandacht nodig heeft.”