Wonen in perfect ronde huizen; De cirkel van Zhenchenglou

Als de avond valt in Hongkeng en alle vormen versmelten tot een grijze massa, staat Zhenchenglou er majestueus bij. De dertien meter hoge muren van het ronde gebouw rijzen hoog boven het landschap uit en, zo van buitenaf bekeken, doet niets vermoeden dat binnen het zwarte gevaarte vijfentwintig families wonen.

Het gebouw, in de bergen van het district Yongding, in de Chinese kustprovincie Fujian, oogt eerder als een militaire vesting dan als een woonhuis. Pas meters boven de grond zijn kleine ramen zichtbaar en langs de hele omtrek bieden slechts drie deuren, verstevigd met dik ijzerbeslag, toegang tot het gebouw. Eventuele indringers kunnen hier niets beginnen.

“Dat was wat de eerste bewoners in gedachten hadden; indringers buiten de deur houden”, zegt Ling Xiaolong. Driehonderd jaar geleden kwamen zijn voorouders uit het noorden van China naar dit onherbergzame gebied, op de grens van de provincies Fujian, Guangdong en Jiangxi. En vanaf die tijd hebben er altijd Ling's gewoond.

Het cirkelvormige bouwwerk dat zij hebben gebouwd is niet uniek. Overal in het zuiden van Fujian staan deze vestingen van aangestampte aarde, met een diameter van vijftien tot tachtig meter. Er zijn in dit gebied zelfs zoveel van deze huizen, dat Amerikaanse defensie-specialisten eind jaren zestig aan de hand van de eerste satellietopnamen nog dachten dat het om militaire lanceerinstallaties ging. Het was de nabijheid van het eiland Taiwan die argwaan wekte. Had het Chinese regime niet dikwijls gedreigd het eiland, waar de nationalistische Kuomintang-regering zich sinds de communistische machtsovername in 1949 had verschanst, met geweld te veroveren?

De perfect ronde huizen van Hongkeng spreken tot de verbeelding. Sommige bezoekers noemen het vliegende schotels, anderen houden het bij reusachtige koektrommels. Maar in de volksmond heten ze Hakka-huizen, naar de oorspronkelijke bewoners.

'Hakka' betekent 'gast-familie' in het Kantonnees, en die benaming heeft alles te maken met de eigenaardige vorm van de huizen. De Hakka zijn oorspronkelijk afkomstig uit centraal-China. Volgens de overlevering waren het boeren die tijdens de Song- en Yuandynastie (10de-14de eeuw) massaal naar het zuiden van het land trokken, op zoek naar vruchtbare grond en op de vlucht voor oorlog en hongersnood. Zo werden deze boerenfamilies 'gasten' in de zuidelijke regio. Maar echt welkom waren ze niet. In bepaalde gebieden kwam het regelmatig tot schermutselingen met de plaatselijke bevolking.

Volgens Ling Xiaolong is het eindeloze migreren er de oorzaak van geweest dat de Hakka zo'n hechte gemeenschap zijn gaan vormen. De boerenfamilies zouden alleen en masse op zoek zijn gegaan naar betere grond. En als zij uiteindelijk een geschikte plek hadden gevonden, bouwden ze sterke vestigingen, ontoegankelijk voor de oorspronkelijke, vijandige inwoners.

Zo ontstonden de ronde huizen. In de bergen van Zuid-Fujian staan duizenden van zulke vestingen. Alleen of in groepen leunen de reusachtige bouwwerken tegen de hellingen aan. Sommige hebben vrijwel identieke, maar kleinere binnenringen en huisvesten meer dan vijfhonderd mensen.

Op de drempel van Zhenchenglou, het Hakka-huis van de Ling's, hurken een paar dorpsouderen. Ze rusten uit van een warme dag op het land. Tijdens het oogstseizoen wordt in leeftijden geen verschil gemaakt; jong en oud zijn de hele dag bezig met het drogen, uitharken en zuiveren van rijst. Ouderdom telt pas in Zhenchenglou zelf. Daar wonen de bejaarden in de binnenring van het gebouw. De jongere generatie cirkelt letterlijk om hen heen, elke familie in zijn eigen 'taartpunt'; van de keuken op de begane grond, naar de graanopslag de etage erboven, tot de slaapvertrekken op de derde en de vierde verdieping.

Ling heeft de ongebruikelijke stap gemaakt buiten de vesting te gaan wonen. Hij nam zijn besluit uit economische motieven; het restaurant dat hij bezit, trekt klanten langs de straat. Maar het heeft een mooi uitzicht op Zhenchenglou, zodat Ling vanuit zijn luie stoel uitleg kan geven over de geschiedenis van het bouwwerk.

Ling geldt als specialist op het gebied van de Hakka-huizen. Gretig haalt hij pen en papier tevoorschijn om het een en ander over de aardenhuizen toe te lichten. Als alle ronde huizen in Yongding is Zhenchenglou gemaakt volgens de principes van de geomantiek (fengshui). Deze waarzegkunst, die meer dan drieduizend jaar oud is, biedt volgens haar aanhangers een waarborg voor geluk en rijkdom.

“Alle Hakka-huizen zijn met behulp van fengshui gebouwd en Zhenchenglou is een lichtend voorbeeld van de correcte toepassing”, vertelt Ling met enige trots. Aan de hand van zorgvuldige metingen en berekeningen is de perfecte ligging van het gebouw bepaald. “Slechte invloeden die uit het noorden komen worden afgeschermd door de steile bergwand aan de achterkant”, aldus Ling. En de zuidkant van het gebouw, waar de hoofdingang is gevestigd, is vanuit de wijde omgeving zichtbaar, in de zomer beschenen door de zon en begrensd door een klein riviertje, “precies in harmonie met de positieve yang- en negatieve yin-krachten”.

Volgens de principes van fengshui is alles in het universum - de aarde, de windrichting, het water, de bomen en het uitzicht te duiden als een positieve of negatieve kracht. Het evenwicht tussen al die krachten bepaalt uiteindelijk iemands persoonlijke geluk.

Ling vertelt dat veel leden van zijn stamboom naar het buitenland zijn vertrokken, en afgaand op de enorme hoeveelheid foto's die hij van hen laat zien, poserend voor dure auto's en huizen, hebben zij succes. Voor Ling is het een overtuigend bewijs van de kracht van fengshui. Hemzelf gaat het tenslotte ook niet slecht. Hij heeft een aardig restaurant en een klein gedeelte van Zhenchenglou, “gunstige gelegen aan de goede yang-kant van het gebouw”, verhuurt hij aan toeristen.

Met grote precisie tekent Ling een plattegrond van Zhenchenglou. De cirkel die hij schetst, verdeelt hij in acht taartpunten die overeenkomen met 'de acht trigrammen' - afkomstig uit eeuwenoude kronieken, die eveneens een instrument zijn van de waarzegkunst. Volgens die kronieken staat het noorden voor gevaar, het zuiden voor schoonheid, het westen voor geluk en het oosten voor verandering. Gasten van Zhenchenglou kunnen 's morgens dan ook met een gerust hart in de spiegel kijken nadat zij de nacht hebben doorgebracht in de zuidflank van het gebouw. En als zij niet zeker zijn van hun zaak, kunnen ze altijd nog hun gezicht wassen met het water uit de yin-put in de oostflank van het gebouw. Volgens Ling staat in die put het 'water van de schoonheid'. Domme gasten kunnen overigens terecht bij de yang-put, aan de overzijde van de yinput, want daar stroomt het 'water der intelligentie.'

Het leven in de ronde huizen van Fujian is aangenaam. Aan de binnenkant van de gebouwen heerst een gemoedelijke drukte en het donkere hout waarvan het complete binnenwerk is gemaakt, oogt schilderachtig. Iedere dag als de boeren terugkeren van het land, galmt de drukte langzaam de cirkel van Zhenchenglou binnen. Na enkele uren ontwikkelt zich dan een dunne mist op de binnenplaats van het gebouw waar iedere familie bezig is met het avondeten.

Sommige Hakka-vestingen zijn meer dan 350 jaar geleden gebouwd en het oudste gebouw, Qiguanglou, in het district Shajian, stamt uit 1590. Zo'n overvloed aan oude huizen is een regelrechte verademing in een land dat nog maar onlangs, tijdens de Culturele Revolutie (1967-1976), verantwoordelijk is geweest voor de systematische sloop van alles wat met oud en traditie te maken had.

De Hakka-bewoners weten dat, want ondanks revolutionaire stormen hebben zij zich binnen hun geïsoleerde gemeenschappen goed weten te handhaven. En ook de laatste storm, die van de economische vernieuwing, lijkt hier weinig invloed te hebben. In en rond Yongding rukken de nieuwbouwflats op, maar de meeste Hakka blijven in hun ronde vestingen wonen. Dat is tenslotte wat hen door de eeuwen heen zo krachtig heeft gemaakt; de hechte banden van een kleine gemeenschap.

Zhenchenglou in Hongkeng is via Hukeng per bus bereikbaar vanaf Yongding-stad, niet te verwarren met het district Yongding. Yongding-stad ligt in de bergen van zuidoost Fujian. Vandaaraf rijden bussen naar Longyuan, waar een treinverbinding bestaat met Zhangping, een industriestad aan de Xiamen-Shanghai spoorlijn. Vanuit Xiamen duurt de reis naar Zhenchenglou ongeveer twee-en-een-halve dag.

Andere Hakka-huizen die de moeite waar zijn: Huaiyuanlou - district Nanjin, Xishuanglou - district Pinghe, Dongpingcun - district Zhangpu, Qiguanglou - district Shajian.

Reizen in China

Reizen door China is niet meer zo vermoeiend en ingewikkeld als het ooit was. De tijd dat een reis van zestien uur moest worden afgelegd op een krukje zonder rugleuning in het gangpad van een overvolle bus tussen rochelende Chinezen, varkens, kippen en andersoortig pluimvee is niet geheel voorbij, maar inmiddels kan gekozen worden voor meer gerief. Mits daarvoor de nodige yuans worden neergeteld.Op de meeste toeristenbestemmingen, die qua bereikbaarheid en toegankelijkheid voor niet-Chineessprekende avonturiers nog altijd op twee handen zijn te tellen, zijn de hotels waar op z'n minst één personeelslid twee woorden Engels kan spreken makkelijk te vinden. Tussen die bestemmingen rijden treinen, bussen en taxi's die, al naar gelang ieders wensen, behelpen, eenvoudig, aangenaam of zeer luxe zijn. Voor die hoogst categorie moet men wel rekenen op Europese prijzen. Wie weinig tijd heeft, veel wenst te zien en zich niet stoort aan mopperende Nederlanders, is aan te raden een groepsreis te regelen. Nederland telt vele reisbureaus die budgetreizen aanbieden (ook naar Fujian) in groepen van gemiddeld twaalf tot achttien mensen. Helaas zal de ware rugzaktoerist ontdekken dat de meeste van dit soort reizen met budget, in de zin van 'goedkoop', niets te maken hebben. Daarentegen zal de ware rugzaktoerist ook niet kiezen voor 'de groep' en liever in zijn of haar eentje er op uit trekken.

De 'weinig tijd, veel zien'-toeristen dienen er rekening mee te houden dat zij voor een gemiddelde 'doing Europe in twenty days'-toerist uit Japan of de Verenigde Staten niet onder zullen doen. De meeste reisorganisaties 'doen' China in een 'twee dagen Parijs, twee dagen Londen, twee dagen Amsterdam'-tempo, en soms nog wel een versnelling hoger. China is groot - Europa past er eenvoudig in, Nederland 234 keer - en het aantal interessante plekken is overweldigend.

China is misschien wel het enige land waar zoveel uitgesproken extremen zijn verzameld binnen één grens. Van het bijna middeleeuws-religieuze Tibet, naar de harde yuans in 's lands modernste stad Shanghai. Van de koude steppen in het noordoosten, naar de kokosnoten en palmen op het tropisch eiland Hainan. Van schapevlees en arabische invloeden in de westelijke moslimprovincie Xinjiang naar geroosterde eend en harde partij-propaganda in de hoofdstad Peking. China biedt het allemaal.

Reizen zonder gids is voor reizigers met enig doorzettingsvermogen geen groot probleem. Wanneer zij de zogenaamde 'müesli-route' aanhouden, zullen deze reizigers soepel hun weg vinden. Het zijn de plaatsen die de meeste reisgroepen aandoen en waar de commercie-gevoelige bevolking voor een rijke variatie aan westers ontbijt en avondeten heeft gezorgd.

Naar bestemmingen zoals in bijgaand verhaal beschreven, is al meer creativiteit vereist. Maar met een goede reisgids onder de arm en een 'hoe en wat' in de aanslag bereikt een ieder gegarandeerd de gewenste bestemming. De reisleiderloze China-ganger doet er echter goed aan schema's en afspraken uit het hoofd te zetten. Alleen de vlucht naar Nederland telt.

Doorgaans blijkt China als reisbestemming meer plezier te bieden wanneer de individuele rugzakreiziger alle besef van tijd laat varen, zich bedient van een onuitputtelijke portie geduld en vol gepaste verwondering toekijkt wanneer de hotelier glashard opmerkt dat de kamers 'onlangs' twee keer zo duur zijn geworden nadat hij, zichtbaar voor zijn nieuwe gasten, de prijslijst onder de toonbank heeft gemoffeld.

    • Floris-Jan van Luyn