Drie witte reigers

Schepen vol Japans porselein brachten de Nederlanders in de zeventiende en achttiende eeuw naar Europa. Maar het mooiste porselein hielden de Japanners voor zichzelf. Dat is te zien in het dorpje Arita, niet ver van Nagasaki.

Arita is sinds de zestiende eeuw een pottenbakkersdorpje, verscholen in de groene, vulkanische bergen van het Zuid-Japanse eiland Kyushu. Een Koreaanse pottenbakker, die door een Japanse veldheer was meegenomen, ontdekte in de bergen bij Arita kaolien, porseleinaarde. Hij leerde de Japanners wit porselein maken. In het begin van de zeventiende eeuw produceerden ze voornamelijk voor de Japanse thuismarkt.

Maar dat veranderde rond 1640. De Nederlanders die bij Nagasaki op het eilandje Deshima een handelspost hadden van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), verscheepten tot die tijd vooral Chinees porselein naar Europa. Maar doordat er in China steeds meer oorlogen uitbraken, haperde de Chinese porseleinproduktie. Porselein was populaire handelswaar, dus gingen de Hollanders op zoek naar een alternatief. Ze bestelden porselein in Arita, dat uitgroeide tot een van de belangrijkste porseleinproduktieplaatsen van de VOC.

Nog steeds is Arita een belangrijk porseleincentrum in Japan. De oude kaoliengroeve is er nog, even buiten het dorp, maar is bijna uitgeput. De meeste porseleinaarde wordt nu geïmporteerd. In het oude deel van het dorp zijn, in de traditionele houten huizen, nog eeuwenoude porseleinbakkerijen te vinden. Nazaten van pottenbakkersfamilies uit de VOC-tijd zetten de traditie voort, zoals Imaizumi Imeamon 'de dertiende', die in het hartje van Arita nog steeds een werkplaats en ovens heeft. Even buiten het dorp is ook nog de werkplaats van de vijftiende generatie van de familie Kakiemon, die bekend staat om zijn verfijnde kleurige decoraties.De hedendaagse pottenbakkers van Arita maken kleurrijk aardewerk, dat vooral door Japanse toeristen wordt gekocht. Maar zo mooi en verfijnd als het porselein dat hun voorouders maakten is het niet. Dat is te zien in het Kyushu Ceramiek Museum, op een berg bij het dorp.

Het museum is in 1980 gebouwd, en ziet er van buiten uit als een groot crematorium. Maar eenmaal binnen valt op dat de architect volgens Japanse architectonische principes heeft gebouwd. Steeds krijg je door grote glazen wanden, van dak tot vloer, prachtige uitzichten op de omliggende bergen. Yukio Suzuta is de conservator van het museum en licht de collectie toe, die in vijf zalen is uitgestald. De collectie valt in twee hoofdmoten uiteen. Er is een deel porselein uit de VOC-tijd dat naar Europa is geëxporteerd, en door de Japanse verzamelaar Kanbara is 'teruggehaald'. Het is porselein dat in Arita is gemaakt, en vernoemd is naar de tien kilometer verderop gelegen havenplaats Imari, waar het werd verscheept. Duidelijk is te zien dat de Europese kopers (veel adel en koningshuizen, zoals de Bourbons en de Habsburgers) hielden van druk gedecoreerd porselein, met veel blauw onder het glazuur en daaroverheen rood en goud.

“Vergelijkt u dit aardewerk eens met wat we beneden hebben staan,” zegt Suzuta met een beleefde glimlach. Beneden staat een groot deel van het porselein dat in de zestiende en zeventiende eeuw in Arita werd gemaakt voor de thuismarkt. Geen verguldsels, geen drukke decoraties. Maar een weelde aan ingetogen, sfeervolle versierde schalen en kommetjes, potten en beeldjes. De Japanners hielden het mooiste porselein voor zichzelf, zoals bijvoorbeeld prachtige borden in de Kakiemon-stijl. In tegenstelling tot de in Europa populaire Imari-stijl, is het Kakiemon-aardewerk veel minder druk beschilderd. Er staan wel kleurrijke decoraties op, zoals bijvoorbeeld vogels op een tak, maar verder overheerst het melkwit porselein.

Het is verbluffend hoe eigentijds sommige zeventiende-eeuwse versieringen op borden en kommen aandoen. Niet alleen de Kakiemon-decoraties, ook de soms abstracte decoraties die in de Nabeshima-werkplaats werden gemaakt.

Ook de eigen museumcollectie bevat prachtige voorbeelden van ondermeer Nabeshima-porselein, zoals een schaal, met louter blauwe kleuren waarop drie gestileerde witte reigers staan - dezelfde kleine reigers die je onderweg naar Arita in de velden en langs het water ziet staan. Kopieën van die reiger-schaal staan ook in de winkels in Arita, dat ondanks zijn wereldfaam een slaperig dorpje is gebleven.

Kyushu Ceramiek Museum Arita, Kyushu, Japan. Geopend di t/m zo 9-16.30u. Inlichtingen 00-81-955-43-3681. Arita Tourist Information 00-81-955-43-3942. Arita Tourist Board, 1356 Arita, Nishimatsuura-gun, Saga 844, Japan. Engelstalige reisinformatie over Japan via Japan Travel Phone 00-81-120-444800. Arita ligt aan de spoorlijn van Fukuoka naar Sasebo en Nagasaki. Van juli t/m okt 1996 wordt in Arita de Wereldtentoonstelling voor porselein en ceramiek gehouden.

    • Paul Steenhuis