Russen in paniek over nieuwe dollarbiljetten

MOSKOU, 5 JAN. Wéér is Rusland in paniek geraakt over geld. De naderende introductie van een nieuw biljet van honderd dollar in de Verenigde Staten heeft in Rusland het gerucht op gang gebracht dat bestaande briefjes van honderd minder waard worden. Dat klopt niet. Maar de Russische banken hebben nu aangekondigd voor het wisselen van oude briefjes van honderd dollar extra provisie te vragen, waardoor het gerucht alsnog waar wordt.

De groeiende paniek doet langzamerhand denken aan die waarmee de omwisseling van oude roebelbiljetten in nieuwe in 1991 en 1993 gepaard ging. De oude biljetten werden toen van de ene dag op de andere ongeldig, wat een run op de banken veroorzaakte.

De onrust van dit moment betreft het eerste van een hele serie nieuwe dollarbiljetten. Het biljet verschilt van het oude door een iets groter portret van Benjamin Franklin, door een watermerk dat van kleur verandert als het biljet tegen het licht wordt gehouden en door nog een aantal vernieuwingen om vervalsing te bemoeilijken. De Amerikaanse monetaire autoriteiten hebben herhaaldelijk onderstreept dat de introductie van de nieuwe biljetten geleidelijk zal verlopen en dat de bestaande bankbiljetten vooralsnog onbeperkt geldig blijven.

De eerste nieuwe dollarbriefjes moeten vanaf het begin van dit nieuwe jaar in circulatie komen, zij het dat niet precies bekend is wanneer. Het boulevardblad Moskovski Komsomolets heeft - zonder bron te noemen - gemeld dat de toonaangevende Russische banken al speciale transportvliegtuigen hebben gecharterd om in februari grote hoeveelheden nieuwe dollars op te halen.

De dollar is in Rusland niet zomaar een buitenlandse valuta. Het is een veelgebruikte rekeneenheid. In winkels worden dure artikelen als bontmantels en auto's bijna altijd geprijsd in dollars, en in sommige gevallen geldt dat ook voor potten pindakaas of zakken chips. De klant betaalt in roebels, waarvoor bij de kassa altijd de dagkoers hangt. Nieuwslezers op de radio melden na elk bulletin de dollarkoers.

Pagina 5: In Rusland maakt geld niet gelukkig, wel gek

De dollar is ook een betaalmiddel. Grote commerciële transacties worden in dollars betaald, waarbij veelvuldig gebruik wordt gemaakt van bankrekeningen in het buitenland. En hoewel dat verboden is, betalen sommige particuliere bedrijven twee salarissen uit: een officieel loon in roebels waarover belasting wordt afgedragen en een tweede zwart in dollars.

Maar de dollar is vooral een belegging. De roebel is nu een half jaar redelijk stabiel, maar tussen 1992 en zomer 1995 verloor de Russische munt elke maand zo'n vijf tot vijftien procent van zijn waarde, in oktober 1994 zelfs meer dan twintig procent op één dag. De kleine spaarder spaart daarom in dollars. Volgens een schatting van de centrale bank ligt er in Rusland vijftien tot twintig miljard dollar onder matrassen. Dat is de grootste hoeveelheid dollars in landen buiten de VS zelf. Ongeveer de helft van dit bedrag zou bestaan uit biljetten van honderd dollar.

Dat betekent dat zeven tot tien miljard dollar binnenkort ineens 'oud' heten te zijn. In sommige Russische huishoudens is de vraag deze eerste dagen van het nieuwe jaar dan ook niet hoe overtollige kilo's kwijt te raken, maar hoe af te komen van briefjes van honderd dollar. Het is nog onduidelijk wat de gevolgen op de financiële markten zullen zijn als er de komende weken massaal wordt gewisseld.

De Amerikaanse autoriteiten hebben inmiddels een campagne aangekondigd om het vertrouwen in de 'oude' dollarbiljetten te herstellen. Met posters en televisiereclames zal de werking van het Westerse geld worden uitgelegd. “We hopen dat het Russische volk beseft dat een Amerikaans bankbiljet altijd een bankbiljet blijft en dat het dus niet nodig is het te wisselen”, zei William Murden, de vertegenwoordiger van het ministerie van financiën op de Amerikaanse ambassade in Moskou. “Maar als de Russen willen wisselen, dan hebben we hier genoeg dollars”, voegde hij ter geruststelling toe. “Wij kunnen elke order aan.”

Dat laatste geldt inmiddels niet meer voor de commerciële Russische banken. Wie dezer dagen dollars wil opnemen bij de Mostbank, van een valutarekening, met een creditkaart of na een buitenlandse overschrijving, treft radeloze baliemederksters aan. “Iedereen wil uitsluitend kleine coupures hebben, maar het enige dat we binnenkrijgen zijn biljetten van honderd”, zei één van hen.

Sommige personeelsleden van commerciële bedrijven willen hun salaris niet meer in biljetten van honderd hebben, anderen stappen liever helemaal over van dollars naar marken. En dit is nog maar het begin. Woordvoerder Valentin Satrovojtov van de Elbim bank, een andere bank met vestigingen in Moskou, voorspelde: “Zodra de Verenigde Staten de nieuwe biljetten in omloop brengen zal iedereen hier binnen twee dagen van al zijn oude biljetten afwillen. Ik verwacht veel problemen.”

Russen zijn niet gek. Ze hebben slechte ervaringen met de introductie van nieuwe bankbiljetten. Zowel in 1991 als in 1993 werden van de ene dag op de andere verscheidene roebelbiljetten uit de roulatie genomen. Op zaterdagmorgen 24 juli 1993 werden alle roebelbiljetten die vóór 1993 waren gedrukt met ingang van de maandag daarop ongeldig verklaard. De bevolking kreeg twee weken om de ongeldige biljetten in te wisselen, met een maximum van 35.000 roebel per persoon, destijds officieel een gemiddeld maandsalaris.

Het werd een traumatische ervaring, zo erkende ook president Jeltsin zelf. In zijn Dagboek uit het Kremlin beschrijft de president hoe hij die juli-morgen aan het ontbijt werd gebeld door zijn wanhopige dochter. Zij zou net die dag met vakantie gaan en het vakantiegeld dat haar man een dag eerder van zijn werkgever had ontvangen bestond volledig uit nu waardeloos verklaarde roebels. Een fragment:

“Borja, had je het tenminste ons niet kunnen vertellen!”, riep mijn vrouw uit. Toen hield ik het niet langer, ik schreeuwde: Wat, niemand weet ervan maar mijn gezinnetje weet het wel? Ze hebben zat aan dertigduizend voor een vakantie. Waarom zouden ze met geld smijten? Ik was kwaad. Toen ik afkoelde bedacht ik met droefheid dat ze weer een stommiteit hadden uitgehaald, die zonder schandalen niet zou zijn te corrigeren.”

Dat het deze keer de Amerikaanse centrale bank is die met nieuwe bankbiljetten komt en niet de Russische, maakt het vertrouwen niet groter. Ruslands toonaangevende commerciële banken hebben vorige week over de kwestie overlegd en ondanks alle bezweringen van de Amerikaanse autoriteiten dat de bestaande dollars onverminderd geldig blijven, is afgesproken dat cliënten die bij het opnemen of bij het wisselen speciaal om biljetten van 1996 vragen, daarvoor één procent extra commissie betalen. Cliënten die biljetten van honderd dollar van vóór 1996 willen storten of willen wisselen in roebels, betalen twee procent extra commissie. Het wisselen van 'oude' dollars in nieuwe is niet toegestaan.

Zo is het gerucht dat biljetten van honderd dollar binnenkort minder waard zullen worden, al bijna veranderd in een feit. Het zal niet de eerste keer zijn in Rusland. Dollarbiljetten die zijn bestempeld, beschreven of gescheurd worden al enkele jaren bijna nergens geaccepteerd, tenzij extra provisie wordt betaald. Het gerucht dat daaraan ten grondslag lag is niet meer te traceren. Biljetten van honderd dollar van voor 1990 tellen evenmin, ook niet als ze in perfecte staat verkeren, omdat is bedacht dat die gemakkelijk zijn te vervalsen.

Samengevat: biljetten van honderd dollar van 1996 zijn in Rusland honderd dollar waard, onbeschadigde van de jaren 1990 tot en met 1995 98 dollar, de beschadigde zijn waard wat de gek ervoor geeft en die van vóór 1990 zijn niets waard. Je zou bijna zeggen: geld maakt niet gelukkig.

    • Hans Nijenhuis