Raveel: het vierkant als onbeschreven blad

Tentoonstelling: Raveel in Nederland. T/m 24 maart. Verweyhal, Grote Markt, Haarlem. Boek: Genesis. Het scheppingsverhaal in 33 litho's en gedichten van Roger Raveel en Hugo Claus. (Herdruk) Prijs ƒ 69,-. De 'Palen van Haarlem' staan in de Boerhaavewijk, kruising Floris van Adrichemlaan en Louis Pasteurstraat.

Men kan niet ongestraft betonnen palen uit een Vlaamse achtertuin overplanten in een Haarlemse nieuwbouwwijk. In 1969 plaatste de Belgische schilder Roger Raveel voor de ingang van zijn tentoonstelling in Haarlem twee beschilderde betonnen palen. Ze raakten beschadigd en zijn onlangs gerestaureerd. Op de dag van de opening van de overzichtstentoonstelling van Raveel die nu in de Verweyhal te zien is, werden ze opnieuw onthuld. De gestreepte kleurstokken markeren niet meer de ingang van de expositieruimte, maar staan totaal verwezen op een 'keienpleintje' bij een kruising in de Boerhaavewijk.

Het vroegste werk van Raveel in de Verweyhal, Karretje en man, dateert uit 1953. Het meest recente, een ontwerp voor een kunstwerk aan de gevel van de Verweyhal, ontstond in 1995. In ruim veertig jaar hebben zich geen ingrijpende koerswijzigingen voorgedaan in het oeuvre van Raveel - thema's en schilderwijze zijn dezelfde gebleven.

Raveel ontleent zijn thema's aan zijn directe omgeving, het Vlaamse dorp Machelen aan de Leie waar hij sinds zijn geboorte woont. Vaste elementen zijn het karretje met fietswielen, de schutting en de betonnen paal die als een abstracte vorm het beeldvlak verticaal doorsnijdt. De man in het bruine pak met pet is de vader die soms een boompje plant, terwijl de schilder zelf door de dorpstraat wandelt.

Een belangrijke constante bij Raveel is de integratie van tegengestelden: figuratie-abstractie, kunst-leven en het alledaagse en metafysische. Het vierkant vervult hierbij een sleutelfunctie. Zo begint Genesis, het scheppingsverhaal in 33 litho's met gedichten van Hugo Claus met een klein zwart vierkantje omgeven door een rood-gele straling: 'In den beginne was het Woord'. Op het laatste blad zit de kunstenaar voor een wit vel papier met een pen in de hand. Voor Raveel is het vierkant, zoals hij in 1991 in een interview in NRC Handelsblad zei, 'een geestelijk geladen ding. Het is een produkt van de mens, het is niet afgekeken van de natuur zoals de cirkel.'

In bijna alle schilderijen duikt dit vierkant, al of niet vervormd, op. Als onbeschreven blad dat aan de hand van de schepper door de ruimte zweeft, bij de alledaagse handeling van een vrouw die wasgoed ophangt of als spiegel waardoor toeschouwer en ruimte onderdeel worden van de geschilderde voorstelling. Raveel gebruikt een universele beeldtaal: 'De oersymboliek van het lichte geel, het oneindige blauw en het prikkelende rood, van horizontaal en verticaal.' Een dansend rood vierkant roept een opgewekte stemming op, terwijl het witte vierkant het niets symboliseert.

Sinds de eerste expositie die in 1969 in Haarlem plaatsvond, is het werk van Raveel regelmatig in Nederland tentoongesteld. Na het mooie overzicht dat in 1992 ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag in de Beyerd in Breda te zien was, valt deze tentoonstelling in de Verweyhal tegen. De expositie omvat behalve werk op papier en een karretje, dertig schilderijen uit Nederlandse openbare en particuliere verzamelingen. De kwaliteit van de werken is wisselend. Ook begint de hoeveelheid spiegels die in de doeken is verwerkt op den duur te irriteren. Een verantwoording van de keuze ontbreekt. Hoe zijn de samenstellers te werk gegaan? Zijn dit bijna alle werken van Raveel in Nederlands bezit of is het slechts een klein percentage?

De welhaast goddelijke pretenties van kunstenaar-schepper Raveel gaan soms wat ver. Of is het schilderij, Dronken van het licht en de kleur die in je handpalmen ligt (1978), als grapje bedoeld? Links op dit doek is het profiel van de kunstenaar herkenbaar. Met een zegenende hand waarin een groen vierkantje als stigma, wijst hij naar een schilderij. Op dit schilderij is een landschap met betonnen palen afgebeeld. Geestig of niet, in Haarlem zijn behalve de twee palen in de Boerhaavewijk nog vijf andere beschilderde exemplaren met spiegels te vinden tegenover de Verweyhal op de Grote Markt.

    • Din Pieters