De didactiek van Koekiemonster; Twintig jaar Sesamstraat op Nederlandse televisie

Het kleuterprogramma Sesamstraat, twintig jaar geleden voor het eerst in Nederland uitgezonden, is afgeleid van het Amerikaanse Sesame Street. Dat is vooral bedoeld om kansarme kinderen letters en cijfers te leren. Het programma wordt bewust ook leuk voor volwassen gemaakt. “Uit onderzoek is gebleken dat het programma een blijvender indruk maakt als ouders meekijken.”

Sesamstraat 20 jaar, zondag 7 januari om 18.00 u. op Nederland 3. (Voor dit artikel is gebruik gemaakt van de doctoraalscriptie Mensen maken de straat van Ajé Boschhuizen)

In Pino is het warm. Pinospeelster Renée Menschaar heeft de temperatuur in de grote blauwe vogel uit Sesamstraat, het dagelijkse kinderprogramma van de NPS, een keer opgemeten. “Na een half uur was het veertig graden in mijn pak. Het is een lastige, leuke rol. Ik bots vaak tegen dingen op, want ik moet op een monitor van postzegelformaat zien waar ik heen ga. Pino is een promotie. Eerst was ik rechterhandje van Tommie.” Sesamstraat bestaat twintig jaar en is daarmee Nederlands langstlopende en meest succesvolle kleuterserie. Op 4 januari 1976 zond de NOS in samenwerking met de BRT de eerste aflevering uit. Nederland was een van de eerste landen die naar Amerikaans voorbeeld een eigen Sesamstraat ging maken. Inmiddels bestaat het programma in 140 landen. Momenteel wordt er een gecombineerd Israelische-Palestijnse Sesamstraat ontwikkeld en een radioversie voor Zuid-Afrika.

De poppen Tommie, Pino en IenieMienie zijn Nederlandse figuren. In Canada werd gekozen voor een beer en een otter, in Arabische landen voor een kameel. Ieder land dat overgaat tot een coproduktie met de Amerikaanse Sesame Street-makers CTW, de niet-commerciële Children's Television Workshop, mag eigen poppenfiguren bedenken. CTW maakt ze op aanvraag en behoudt de auteursrechten. In de toevoeging van acteurs, zoals in Nederland de opa-achtige Lex, de lieve Sien en de grimmige meneer Aart, zijn de landen vrij.

Aanvankelijk maakte de eerste eindredacteur van het Nederlandse Sesamstraat Ton Hasebos zijn eigen Tommie, een knuffelbeerachtige handpop van een oude bontjas van zijn vrouw, en zijn eigen Pino, geïnspireerd op de grote gele Amerikaanse vogel Big Bird. Maar zijn poppen bevielen CTW niet, omdat zij ongeschikt waren voor merchandising. De Amerikanen besloten zelf voor de Nederlanders een nieuwe Tommie en Pino te maken, gebaseerd op de oude, die daarom per vliegtuig naar de VS vertrokken. Pino kwam in moeilijkheden bij de grens: 'Believe it or not, Pino is being held up in customs because it is partially constructed of feathers (-) Can you telex information regarding type of feather,' luidde de dringende telex van CTW. Bij thuiskomst was Tommie een pop voor twee spelers geworden en Pino was minder dik en minder gekleurd. Ze hadden een ander gezicht, met bolle ogen, en vooral Pino bewoog anders. De Belgische actrice Sien Diels, die vanaf het allereerste moment betrokken is geweest bij Sesamstraat, herinnert zich de komst van de nieuwe poppen: “Het was even schrikken, maar nu zien de oude er weer heel vreemd uit. Alles went, en kleine kinderen van nu weten natuurlijk niet beter. Dit zijn gewoon hun Tommie en hun Pino.”

Achterstand

In 1969 begon CTW met Sesame Street als een programma voor kinderen uit achterstandswijken. Omdat arme kinderen in Amerika vaak niet naar de kleuterschool gaan, hebben zij op zesjarige leeftijd meestal al een achterstand vergeleken bij hun leeftijdsgenoten. Uit onderzoek was gebleken dat juist drie- tot zesjarigen zeer geboeid voor de televisie kunnen zitten, eindeloos starend naar steeds dezelfde commercials. Zo ontstond het idee om in een programma vol korte items met veel humor en vaart, kleuters de letters te leren en hen te laten oefenen met tellen. Sesame Street werd een magazine-achtig programma met als rode draad een gewone Amerikaanse straat waar mensen en poppen samenleefden. Voor het ontwerpen van de poppen vroeg men Jim Henson, bekend van de Muppetshow.

Over de naam van het nieuwe kleuterprogramma bestond tot op vlak voor de eerste uitzending onduidelijkheid. In het voorstel dat CTW voorlegde aan diverse publieke zenders door heel Amerika was zelfs een sketch opgenomen over de naamgeving:

First Muppet: 'All right! All right! How about this for a title? The-Two-and-Two-are-Five-Show?'

Conference-leader Muppet: '(-) Are you crazy? This is supposed to be an educational show. Two and two don't make five!'

First Muppet: (dubiously) 'They don't? Then how about The-Two-and-Two-Aren't-Five-Show?'

De Muppets besloten uiteindelijk tot de Farm and City, Dog and Kitty, Itty Bitty, Nitty-Gritty, Little Kiddy Show, maar de programmamakers hielden het op: 1 2 3 Sesame Street. Greg Gettas, vertegenwoordiger van CTW, legt uit dat 'Sesame' komt van 'Sesam, open u'; de deur naar kennis opent zich in het programma voor iedereen die maar wil. In Amerika lag en ligt de nadruk in het dagelijkse zestig minuten durende programma op letters en cijfers leren. Omdat er in Nederland genoeg kleuteronderwijs beschikbaar was, ging de aandacht vooral uit naar sociale en emotionele ontwikkeling. Kinderen leren niet bang te zijn in het donker en samen te werken.

Volgens het contract met CTW moet 50 procent van de Nederlandse Sesamstraat bestaan uit Amerikaans materiaal, zoals de poppenscènes met Grover, Bert en Ernie, Koekiemonster, Kermit en vele anderen, en de animatiefilmpjes. De rest wordt aangevuld met Nederlands materiaal. De Nederlandse redactie, bestaande uit eindredacteur Jan Kok, dramaturg Ajé Boschhuizen en redactrice Henny Zwanenburg, stelt elk jaar 121 uitzendingen van 15 minuten samen. De programma's worden elk jaar twee keer, opnieuw gerangschikt, herhaald. Volgens de Nederlandse redactie houden peuters en kleuters van herhaling, ze willen immers ook iedere avond hetzelfde verhaal voorgelezen krijgen. Uit onderzoek is gebleken dat jonge kinderen verheugd reageren wanneer ze kunnen voorspellen hoe een onderdeel van Sesamstraat zal verlopen. Nare verrassingen blijven hen bespaard. Maar kinderen van een jaar of zeven die ook naar het programma kijken, lopen boos weg: 'Deze ken ik al!'

In tegenstelling tot de Nederlandse is de Amerikaanse Sesame Street niet gerangschikt op thema, maar kent elke aflevering een vaste hoeveelheid cijfers en letters. Soms is het hele programma gewijd aan een letter en een cijfer. In een parodie op de commerciële televisie besluit het programma dan met: 'This program was brought to you by the letter k and the figure 7.'

Volwassen kijkers

Omdat onderzoek heeft uitgewezen dat het programma meer en blijvender indruk maakt als de ouders meekijken, treden er beroemdheden op in Sesame Street, zoals Madonna, Hillary Clinton en Robin Williams. En terwijl de ouders lachen om de in een snelle auto langsscheurende 'Miami Mice' of de 'Grease'-achtige uitdossing van een groep poppen die compleet met bakkebaarden en John Travolta-coupe zingen over angst, geniet hun kroost van het leuke liedje.

De Amerikaanse poppenitems, die in Nederland onder volwassen kijkers doorgaans favoriet zijn, mede door de geestige stemmen van Paul Haenen en Wim T. Schippers, kenmerken zich door hun humor, waardoor leerzame onderwerpen nooit saai worden. Als Ernie een les geeft over vormen doet hij dit aan de hand van een rond, een vierkant en een driehoekig koekje. Op de achtergrond doet Koekiemonster grommend ('Grr..Koekies! Ik wil koekies!')zijn uiterste best over hem heen te klimmen. En als Ernie en Bert 'samenwerken' om het bed op te maken geeft Ernie enkel nuttige aanwijzingen.

In het Nederlandse Sesamstraat kan meer dan in Sesame Street. De acteurs kunnen bloot onder de douche staan, zoals Frank Groothof als hij in een liedje allemaal lichaamsdelen opsomt ('Twee lippen, één mond... Twee billen, een kont'). Ook een item over wc-papier is voor de Amerikanen al te schokkend. “Maar daar bemoeien ze zich niet mee. Ze redeneren: 's Lands wijs, 's lands eer. Alleen toen in een islamitisch land de Koran werd voorgelezen, grepen ze in. Want Sesamstraat moet, in alle landen, voor iedereen zijn,” vertelt eindredacteur Jan Kok.

Net als in de VS werd in Nederland vanaf het allereerste begin van Sesamstraat wetenschappelijk onderzoek verricht naar de uitwerking van het programma op kleuters. Professor in de ontwikkelingspsychologie Dolf Kohnstamm beijverde zich er als eerste voor het programma naar Nederland te halen. Aanvankelijk waren zowel de VARA als de NOS geïnteresseerd. Op 4 januari 1976 begon de NOS Sesamstraat wekelijks uit te zenden, sinds 1978 is het programma dagelijks te zien. De wetenschappelijke onderzoeksraad stelde in 1976 doelstellingen op, die nu geforceerd aandoen: 'Het programma wil bijdragen tot het opruimen van de beperkingen in gedrag en gevoel welke veroorzaakt worden door stereotype opvattingen over de rollen van mannen en vrouwen, jongens en meisjes.'

IenieMienie

Omdat Tommie en Pino jongens zijn (broertjes, volgens sommige kinderen, al is de een een vogel en de ander een beerachtig hondje), werd op verzoek van de wetenschappelijke adviesraad een meisjespop toegevoegd, een soort witte poedel genaamd Troel. Ze was poezelig en naiëf en praatte met een hoog gillerig stemmetje. Dat was volgens sommigen weer te clichématig, en na ruzies hierover in de redactie kwam voor haar in de plaats het pinnige, slimme muizemeisje IenieMienie.

Inmiddels erkent de redactie dat de onderzoeksraad van Sesamstraat vooral diende om indruk te maken op omroepbazen en hen te overtuigen van de noodzaak van een regelmatig televisieprogramma voor kleuters. Tegenwoordig wordt de redactie van Sesamstraat terzijde gestaan door een adviesraad die de nieuwste ontwikkelingen in het onderwijs volgt en de programmamakers dient te inspireren.

Mede doordat de BRT zich in 1981 uit de gezamenlijke Belgisch-Nederlandse Sesamstraat-samenwerking terugtrok, ontstonden er problemen in de redactie. Ben Klokman werd de nieuwe eindredacteur en hij trok de ervaren kinderprogrammamaker Aart Staartjes (De Straatenmaker Op Zee Show, J.J. de Bom, Voorheen de Kindervriend) aan als redacteur. Sinds zijn komst is de redactie afgestapt van het idee dat er expliciete doelen bereikt moeten worden. “Vroeger mocht ik alleen timmeren, nu kan Sien ook wel weer eens gewoon een pot koffie zetten,” aldus actrice Sien Diels. Sesamstraat is nu vooral gericht op algemene thema's die kleuters aanspreken. Schrijvers, zoals Ted van Lieshout, Chris Winsemius, Ries Moonen, Trude de Jong en Willem Wilmink, kunnen nu vrijblijvend scènes naar het programma sturen, gebaseerd op de bestaande figuren.

Zonder rekening te hoeven houden met strikte doelstellingen en vooral dankzij de toevoeging van de humeurige meneer Aart kunnen de schrijvers zich steeds meer veroorloven. Ook in technisch opzicht kan in Sesamstraat steeds meer. In de jubileumuitzending van aanstaande zondag heeft IenieMienie voor het eerst in haar leven beentjes.

    • Judith Eiselin