Het tsjakkaa!-gevoel

Het is opvallend hoe populair allerlei onwetenschappelijke technieken en esoterische bewegingen zijn in deze post-moderne tijd. Astrologen, grafologen en gebedsgenezers genieten een grote belangstelling, evenals beoefenaars van de homeopathie, aanhangers van de 'scientology'-beweging, de elektronische kerk en occulte religies. En dan spreken we nog maar niet van het geloof in paardengenezingen door oor-influistering en haarimplantatie met lasertechnieken.

Aan dit firmament heeft zich niet zo lang geleden een nieuwe ster gevestigd: NLP, ofwel neuro-linguïstisch programmeren. Men claimt door middel van deze techniek de meest uiteenlopende successen: genezing van geestelijke en lichamelijke stoornissen, bevrijding van verslavingen, opheffen van leermoeilijkheden, bevorderen van creativiteit, verbeteren van het functioneren van organisaties, verhoging van durf en assertiviteit, marketingsuccessen en wat niet al. De vormgeving varieert van serieuze, meerdaagse (en dure) cursorische inleidingen in de geheimen van NLP tot de (eveneens dure) meer schreeuwerige en massale varianten van bijvoorbeeld Emiel Ratelband. Door bedrijven en particulieren worden duizenden guldens uitgegeven aan deze rage, zonder dat van enige verantwoorde fundering van deze beweging of deze technieken sprake is. Ik ben bang dat noch een onverbloemde aanval van Youp van 't Hek (handel in ongebakken lucht), noch een subtiele ridiculisering van Wim de Bie (het fiasco van meneer Foppe's wandeling over de rooie kooltjes onder luid 'Hoppa'-geroep) veel zal uitrichten. De wereld wil bedrogen zijn, zei paus Paul IV reeds.

Glaasje leidingwater

Voor een goed begrip: indien een therapeut een depressieve patiënt ter genezing een glaasje leidingwater voorschrijft en deze patiënt voelt zich na gebruik inderdaad beter, dan heb ik daarmee geen probleem. Patiënten genezen door met overtuiging aanbevolen placebo's. Als die therapeut vervolgens flesjes leidingwater à ƒ 300,- per stuk gaat verkopen, wordt het bedenkelijk, al is zijn eventuele claim dat het werkt als je er maar in gelooft, niet in alle gevallen onterecht. Flessetrekkerij wordt het evenwel als hij vervolgens dit middel gaat aanprijzen, omdat het is samengesteld uit een aantal biochemische en farmacologische bestanddelen, waarvan wetenschappelijk zou zijn bewezen dat ze ziektekiemen doden en de fysiologische en hormonale huishouding bevorderen. Daartegen moet vanuit de wetenschap in het geweer worden gekomen.

Zo ongeveer ligt het met NLP. Psychotherapeuten die door hun persoonlijke optreden en overtuigingskracht iemand van conflicten, angsten of de drank af helpen, of organisatieontwikkelaars die door hun energie of charisma in een organisatie een nieuwe geest en een nieuw elan oproepen, mogen dat van mij. Ze mogen dat zelfs doen in de veronderstelling of overtuiging dat ze bij het aankweken van het nodige zelfvertrouwen bij hun cliënten te werk gaan volgens bepaalde technieken en richtlijnen, ontleend aan de NLP-literatuur. Ik blijf daarbij nog wel de sceptische vraag stellen: is er werkelijk sprake van verandering of alleen maar van een eufore stemming? En: hoe lang duurt die verbetering of verandering? Ik blijf ook wel zitten met de vraag of het verantwoord is zo te hameren op het 'alles kunnen als je maar voldoende zelfvertrouwen hebt'. Als je niet van de klacht wordt afgeholpen, zit je immers met twee problemen: ten eerste die niet verdwenen klacht én de zelfbeschuldiging van onvoldoende zelfvertrouwen. Zo ongeveer als een ernstig zieke die zonder succes hulp zoekt bij een gebedsgenezer, die beweert dat je geneest als je maar genoeg in Gods macht gelooft. Hij zit dan met de ziekte én met wroeging over een te klein geloof!

Echter als dan de NLP-techniek als zodanig in een uitdrukkelijk 'wetenschappelijke verpakking' wordt aangeprezen en (duur) verkocht, dan kom ik als wetenschappelijk onderzoeker op dit terrein daartegen in opstand. En dat eerste is, wat gebeurt. Ik krijg geregeld literatuur onder ogen en uitnodigingen voor wetenschappelijke cursussen en bijeenkomsten toegezonden, waarin de zegeningen van deze methode breed worden uitgemeten. Mijn kritiek is tweeledig.

Wetenschappelijke fundering

In de eerste plaats is er in de literatuur over NLP geen serieuze poging te vinden tot een eerlijke bewijsvoering met betrekking tot de vraag of het werkt. En dat is toch een eerste vereiste voor de introductie van een nieuwe methode, techniek of produkt. Het is toch ondenkbaar dat een nieuw geneesmiddel, een nieuw type wegdek, een nieuwe intelligentietest of een nieuw onkruidbestrijdingsmiddel zou worden geïntroduceerd zonder uitvoerig testonderzoek of empirisch bewijs? Niet alzo met betrekking tot NLP. Geen empirisch of experimenteel onderzoek naar de validiteit van deze methode. Geen vergelijking van een experimentele groep met een controlegroep, met gebruikmaking van objectieve criteria en statistische verschiltoetsen. Slechts succesclaims, casuïstiek en sterke verhalen.

In de tweede plaats rammelt de 'wetenschappelijke' fundering aan alle kanten. Collega Levelt, de directeur van het Max Planck-instituut voor psycholinguïstiek in Nijmegen komt, na uitvoerig vanuit een wetenschappelijk neurolinguïstische gezichtshoek kennis genomen te hebben van de NLP-literatuur, tot een vernietigend oordeel (zie zijn artikel in Intermediair, 17-11-95): men kent de literatuur niet, men steunt op reeds lang achterhaalde inzichten, beweringen berusten op onjuiste veronderstellingen en begrippen worden verkeerd begrepen of gehanteerd. Ook worden begrippen en relaties daarvan met neurologische of hersenprocessen geïntroduceerd die iedere grond missen en nergens op slaan. Uit de duim gezogen lariekoek, zo luidt zijn conclusie.

Centrale zenuwstelsel

De grondleggers van NLP, Bandler en Grinder, stellen dat 'de subjectieve ervaring geworteld is in het centrale zenustelsel', dat 'subjectieve representaties van de werkelijkheid door de taal worden geordend' en dat 'representaties kunnen worden aangewend tot het bereiken van bepaalde doelen'. Deze niet onjuiste, maar wel triviale waarheden als koeien rechtvaardigen dan de keuze van de termen 'neuro', 'linguïstisch' en 'programmeren'. Maar als dan verder iedere relatie met de verworvenheden van de neurowetenschappen, de linguïstiek en informatica ontbreekt, moet NLP worden afgedaan als quasi-wetenschap.

Het paradoxale van NLP is dat het zich enerzijds afzet tegen, maar anderzijds koketteert met de wetenschap. We lezen uitspraken als 'we zijn niet geïnteresseerd in wat waar is, slechts wat bruikbaar is telt', 'de academische psychologie loopt achter bij de praktijk', 'moet alles wetenschappelijk bewezen worden voordat je het kunt gebruiken?' Anderzijds staan de NLP-handleidingen en -boeken bol van wetenschappelijk ogende termen en teksten en suggereert men zonder reserve dat het om een wetenschap gaat. Ook wordt na een opleiding een wetenschappelijk aandoende 'masters degree' in NLP verleend. Ik kan het niet anders zien dan dat hier een puur commercieel motief achter zit.

De wereld wil bedrogen zijn. Knollen voor citroenen. Alles goed en wel, maar wat mij betreft liever niet via misbruik van de wetenschap.

    • P.J.D. Drenth