Het einde van de Dag des Heeren; Waarom zijn wij Nooit op zondag vrij

Zondag. Steeds wervelender moet hij zijn, de zevende dag van de week. Van concertzaal naar museum, van de champagnebrunch naar het café en tussendoor: winkelen. Sommigen verlangen terug naar de zondagsrust van weleer, anderen zijn blij met alle activiteiten.

De bedreiging van een tijd-reservaat.

De auto zoeft over de weg. Er staat geen zuchtje wind, de bomen slapen. De uigestrekte landerijen en de straten zijn verlaten. Het vee staat in de stal. De avond ligt als een deken over de huizen. De bewoners in het Overijsselse Almen zitten binnen. Voor een stadsbewoner heerst hier een ongekende stilte.

“Hier is het altijd stil, niet alleen op zondag of op kerstavond”, zegt mr. M. Otterspoor. Ze woont en werkt in Alkmaar, maar zodra ze kans ziet neemt ze de auto of de trein en gaat ze naar Almen waar haar tweede huis staat. In Almen wordt de bezoeker niet geraakt door de gesel van de tijd. Daar zijn bijvoorbeeld de winkels niet op zondag open. Daar schieten de dichtregels van Ida Gerhardt door je hoofd:

Zondagmorgen

Het licht begint te wandelen door het huis

en raakt de dingen aan. Wij eten

ons vroege brood gedoopt in de zon.

Je hebt het witte kleed gespreid

en grassen in een glas gezet.

Dit is de dag waarop de arbeid rust.

De handpalm is geopend naar het licht.

Terug in de Randstad. “Dit is de dag waarop de arbeid rust?” Ga heen - de winkels open! Het mag van het kabinet, twaalf keer per jaar. In Amsterdam waren ze tot en met 17 december steeds op zondag open. Volle trams, kakelende kinderen, massa's auto's in de straten die allengs verstopt raakten. En bezoekers die hetzelfde koopgrage gedrag vertoonden als door de week. Een vreemd gezicht: zoveel mensen die geen afstand willen of kunnen nemen van de dagelijkse routine. Het moderne zondagsgevoel lijkt weinig op wat in vroeger tijden gewoon was. Naar de kerk en als het mooi weer was wandelen in het bos of langs het strand.

De steeds voortschrijdende secularisatie maakte een einde aan de traditionele kerkgang. Maar wel bleef voor velen de zondag in de eerste plaats een dag waarop je bijkwam van het geren in de week ervoor. Voor veel mensen geldt dat nog steeds, maar wel brengen zij een deel van de zondag steeds vaker buitenshuis door.

Een stad als Amsterdam biedt op zondag een scala aan activiteiten, variërend van live-music in cafés tot lezingen en muziek. Aan belangstelling is geen gebrek. Zo zit de grote zaal van het Concertgebouw in Amsterdam op zondagochtend steevast vol. De zondagochtendconcerten zijn een trekpleister van jewelste, zegt de directeur van het Concertgebouw, M. Sanders. “We zijn er vorig seizoen mee begonnen, vanaf het eerste moment liep het storm. We hadden 40.000 bezoekers, van wie 82 procent van buiten Amsterdam kwam. Zo'n ochtendconcert geeft kleur aan de dag, ik beschouw het als een rudimentaire kerkgang. Op zondagochtend spelen we bioscoop: de toegangsprijs is niet hoog, voor kinderen een tientje, volwassenen betalen twintig gulden.” Otterspoor is het met Sanders eens: “De zondagochtend in het Concertgebouw heeft iets religieus.”

Na afloop van het concert kunnen bezoekers linea recta door naar het museum waar ze op vertoon van hun plaatsbewijs van die ochtend, voor de helft van de prijs naar binnen kunnen. “Dertig procent van de bezoekers heeft daar het afgelopen seizoen gebruik van gemaakt”, aldus Sanders. Hij heeft nog meer in petto: met De Bijenkorf wil hij bereiken dat bezoekers van de zondagochtendconcerten op vertoon van hun kaartje in de Bijenkorf, wanneer die op zondag open is, gratis een kop koffie kunnen drinken. Sanders: “Als dat soort behoeften bestaat, wil ik dat organiseren.”

Ook Rotterdam heeft op zondagen veel te bieden. Het zondagochtendconcert in De Doelen is net zo populair als zijn Amsterdamse evenknie. Veel mensen gaan 's middags naar het Doelencafé om te genieten van live jazz. Komende zondag is er een “wervelende nieuwjaarsmix” in het Bibliotheektheater, kunnen kinderen naar Heuvels van blauw van Dennis Potter en is de hele familie om half drie welkom bij de uitvoering van Heksen van Roald Dahl.

Peter Schuit is voorzitter van de vereniging Waterstad in Rotterdam. Waterstad omvat het gebied rond de oude haven. Daar geldt de zogenoemde 'Scheveneningenregeling': alle dagen van het jaar mogen de winkels open zijn. Volgens Schuit maken lang niet alle winkels van deze mogelijkheid gebruik, de horeca daarentegen wel. Hij vindt de openstelling op zondag een gunstige ontwikkeling. De afschuw in zijn stem is hoorbaar wanneer hem wordt gevraagd naar zijn herinneringen aan vroegere zondagen: “Saai, saai, saai.” Nu kan hij tenminste op zondagochtend in de Witte de Withstraat bij een Belgische bakker vers brood kopen. “Dat is heerlijk.” En even heerlijk vindt hij het om op zondagmiddag De Bijenkorf binnen te lopen.

De zondagse aanblik in Alkmaar is heel wat rustiger dan in de grotere steden. Wel kon je ook daar over de hoofden lopen, de vier keer dat op zondag de winkels open waren, zegt een gemeentewoordvoerder. “Voor het overige kun je hier in het centrum op zondag risicoloos schiet-oefeningen houden.” Wat Otterspoor betreft blijft het zo. Voor haar hoeft Alkmaar niet te doen wat nu van het kabinet mag: op twaalf zondagen de winkels openstellen. “Wanneer de gemeente daar toch voor kiest, zou dat voor mij het maximum zijn. Ik moet er niet aan denken dat op alle zondagen van het jaar de winkels open zijn.”

Zwolle zorgde op maandag 18 december voor een primeur: daar werd een bidstonde gehouden tegen de koopzondag. “Dit is de dag waarop de arbeid rust.” Zoiets is in het Bourgondische Maastricht ondenkbaar maar “het moet niet te gek worden”, zegt een woordvoerder van de gemeente. Maastricht, en zeker het Vrijthof, is zeer in trek bij toeristen. Er valt altijd wel wat te beleven. Een greep uit het aanbod van de komende zondagen: een snuffelmarkt, een vakantie-informatiebeurs met film-en diavoorstellingen, het zondagochtend koffieconcert, een rondleiding in de kazematten en een 'Oldtimer en Classic Car Show'. Wanneer ook nog eens de winkels op zondag open zijn, zijn de straten gevuld met massa's mensen. “We moeten dan gaan selecteren want anders wordt het te druk.”

Mr. H. Mommaas, universitair hoofddocent vrije tijdwetenschappen aan de Katholieke Universiteit Brabant, kan weinig enthousiasme opbrengen voor de aantasting van het eigen karakter van de zondag. Al in 1962 werd daar zorgelijk over gedaan, bijvoorbeeld in het rapport 'Mensen op zondag', een publicatie van de Rijksdienst voor het Nationale Plan - de voorloper van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Door het toenemend autobezit gingen mensen er op zondag steeds vaker op uit. “Er was toen al sprake van een enorme trek naar buiten”, aldus Mommaas. Een ritje door de polder of met de auto bij familie langs gaan. Volgens Mommaas is dat laatste ook nu nog een typische zondagse bezigheid. “Ondanks het grote aanbod buitenshuis, is de kans dat je je familie thuis treft op zondag nog steeds erg groot.”

Tot de jaren zeventig werd de zondag besteed aan privé-activiteiten. Vanaf het moment dat de meubelboulevards hun deuren op zondag openden kwam sluipenderwijs ook op deze dag de commercie in zicht. “Nu is de zondag vrijwel helemaal onderworpen aan de wetten van de markt. Geld is een dominante factor geworden. Ik ben benieuwd of mensen straks ook hun activiteiten van zaterdag naar zondag gaan verplaatsen.”

Ook de socioloog A.P.J. Bernts pleit in de onlangs verschenen opstellenbundel 'In werkelijkheid is het anders' voor bescherming van de zondag “net zoals bepaalde natuurgebieden worden beschermd”. Volgens hem is de zondag “een soort reservaat temidden van de andere dagen in de week, een 'tijd-reservaat'.” En net als elk ander reservaat wordt ook de zondag bedreigd, aldus Bernts.

Die bedreiging wordt niet gevormd door het toenemen van activiteiten die zich binnenshuis afspelen, in het concertgebouw of in het museum, maar door de oprukkende vercommercialisering. De markt en de consument hebben een verbond gesloten en de vraag waar het steeds meer om draait is wat het individu, de consument wil: op alle dagen van de week geprikkeld worden door activiteiten buitenshuis. Naar het concert gaan of live-jazz beluisteren in een café is voor hen onvoldoende, als ze dat al deden. Dat een groot deel van de stadsbewoners horendol wordt van de overvolle winkelstraten zal hen een zorg zijn - de commercie trouwens ook. En zo is er een stille strijd ontstaan tussen degenen die zeggen “Als ik wil winkelen moet dat kunnen, ook op zondag” en degenen die een rustige wandeling door de stad prefereren boven een zevende hectische dag. En die ook wel eens in een bijna lege tram willen zitten.

Voor Mommaas blijft de zondag de dag waarop hij de kranten bijleest of om wat te werken. Anders dan in Amsterdam of andere steden in ons land is het merendeel van de winkels in bijvoorbeeld Lissabon op zondag dicht, vertelt hij. “Ik was daar met vakantie. Door de week volle straten met winkelend publiek maar op zondag was er hoogstens een buurtwinkeltje open. De rust die dan over zo'n stad daalt, is heerlijk.”

Terug in Amsterdam. Dankzij de Kerstdagen en oud en nieuw kon ook die stad op adem komen. Als stenen zouden kunnen praten, zouden ze misschien zeggen: laat het nog even zo. Maar stenen praten niet.

Een greep uit het zondagse aanbod

MAASTRICHT Zondag 7 januari.

In het MECC, Forum 100 is een grote Snuffelmarkt van 10-17u. Het Theater aan het Vrijthof organiseert een zondagochtend Koffie Concert door de slagwerkgroep van het LSO om 11u30. Inl 043-3505555.

Zondag 14 januari.

Oldtimer- en Classic Car Show, In het MECC van 10-18u. Om 14u begint een rondleiding in de Kazematten, de ondergrondse vestingwerken van Maastricht, vertrek Waldeckbastion, Tongersplein.

ROTTERDAM Zondag 7 januari.

De Doelen (kleine zaal), 11u: kamermuziek op zondagmorgen (010-2171717). CaféFloor. 11u30: 'Floor op zondag'. Liederenrecital met Francine van het Heyden en Phyills Ferwerda (010-4118110).

Bibliotheektheater (010-2816161) 14u: 'En nog een gelukkig 1996'. Jeugdtheater Hofplein (010-4662044) 14u: Bulletje en Bonestaak.

Zondag 14 januari.

Theater Zuidplein (010-4815844) 15u: presentaties kindercursussen toneelspelen. Entree ƒ 5, kinderen een rijksdaalder.

Bibliotheektheater, 14u: lezing over 'Lolita' van Vladimir Nabokov. Ook filmfragmenten. In Café De Unie vindt om 11u 'Rijnmonds Diep Cultuur Live' plaats: uitzending over Rotterdamse culturele ontwikkelingen.

DEN HAAG Zondag 7 januari

Stadstheater De Tobbe, (Voorburg). 14u. Zwaaien met je onderbroek. Kindervoorstelling voor kinderen va 6 jaar. Om 15u is er Literair Café. Inl 070-3864880.

De musical Evita begint om 14u in het Nederlands Congresgebouw (070-3548000). In het PTT Museum (070-3307500) is er om 14u een optreden van het wetenschapstheater Pandomoma.

AMSTERDAM Zondag 7 januari

In het Concertgebouw zijn om 11u en 14u15 concerten (020-6718345), en in het Renaissance Hotel vindt om 11u een koffieconcert plaats, waarbij specialiteiten van de chef worden geserveerd (ƒ 49,50). Populair tijdverdrijf voor zondag is de brunch; verschillende Amsterdamse hotels verzorgen uitgebreide tafels met pannekoeken, dim sum, vis, champenoise etc. Amstel Inter Continental (020-6226060), Le Meridien Apollo - met huispianist - (020-6735922). Afternoon tea in de Apollo Lounge Bar, va 15u voor ƒ 22,50 (020-6735922).

Zondag 14 januari.

Paradiso. 11u: De geniale wiskundige. Lezingen door Rudy Kousbroek en H. Brandt Corstius. ƒ 15. Eind januari begint in Paradiso op de zondagmiddagen een serie lezingen 'Babels Erfenis' over oude talen. Inl 020-6264521.

NIJMEGEN

In het nieuwe pand van Galerie Marzee, worden regelmatig zondagconcerten georganiseerd: as. zo: Gerard Bouwhuis op piano met werk van componisten Alexander Mossolov, Misha Mengelberg en Charles Ives, aanvang 16u. Inl 024-3229670.

En verder

'Oliebollentocht' (7 jan) en 'Wintervaarwandeltochten' in de Biesbosch (14 en 28 jan). Inl 0162-682233. Elke zondag 0m 13u30 rondeleiding in het Frans Halsmuseum, Haarlem, elke 1e zondag van de maand rondleiding Landgoed Elswout, Overveen, aanvang 14u, en elke 1e en 3e zondag wandeling olv gids Amsterdamse Waterleidingduinen. Inl Provinciale VVV Noord-Holland 023-319413. Zondag 7 januari: laatste dag 'Mens Beeld', expositie van Roemeense kunstenaars die deelnamen aan de Biennale Venetië 1995, in de Bergkerk in Deventer. Inl 0572-391434.

    • Anneke Visser