Polen wachten in spanning op bewijzen tegen Oleksy

De Poolse geheime dienst, de UOP, heeft nog twee weken de tijd om bewijsmateriaal op tafel te leggen ter staving van de beschuldiging dat premier Józef Oleksy voor de Sovjet-inlichtingendienst KGB heeft gespioneerd. Intussen komen er aanwijzingen dat de beschuldiging tegen Oleksy wellicht berust op vervalst of in elk geval uit zijn verband gerukt materiaal. Als dat klopt, is de vraag vooral wie het materiaal heeft vervalst - en waarom.

De aanklacht tegen de ex-communist Oleksy was de laatste coup van president Lech Walesa. Een paar dagen voordat hij op 23 december de macht moest overdragen aan zijn opvolger, Aleksander Kwasniewski, bracht hij Polen in rep en roer door documenten op tafel te leggen die zouden aantonen dat Oleksy vanaf 1983 tien jaar lang voor de KGB heeft gespioneerd. De huidige premier was in die periode achtereenvolgens chef van de centrale revisiecommissie van de communistische partij, partijchef van de provincie Biala Podlaska, minister voor de vakbonden in de laatste communistische regering en, vanaf 1989, lid van het parlement. In 1993 werd hij parlementsvoorzitter en in maart vorig jaar premier.

Oleksy zou van 1983 tot 1993 in contact hebben gestaan met twee KGB-agenten. Onder de door Walesa overlegde documenten bevonden zich foto's van Oleksy met die agenten, geluidsbanden van afgeluisterde telefoongesprekken, data van ontmoetingen en gebruikte telefoonnummers.

Oleksy reageerde woedend. Hij sprak van een samenzwering, op touw gezet door Walesa's mensen binnen de staatsveiligheidsdienst UOP, op last van minister van binnenlandse zaken Andrzej Milczanowski - een vertrouweling van Walesa - en diens plaatsvervanger Henryk Jasik. Jasik heeft in de herfst van 1990 voor de Amerikaanse inlichtingendienst CIA de evacuatie van CIA-personeel uit Irak georganiseerd voordat de Golfoorlog begon. Oleksy zei uit hoofde van zijn functies wel contact met Russisch ambassadepersoneel te hebben gehad, maar nooit agent van wie dan ook te zijn geweest. Hij beschuldigde de UOP hem illegaal te hebben afgeluisterd en Walesa zelf van chantage: een week voordat Walesa met de onthullingen naar buiten trad zou hij zijn premier hebben aangeboden het belastende materiaal geheim te houden als deze zou aftreden. “Het kamp van Lech Walesa kent geen enkele ethische of morele terughoudendheid”, aldus Oleksy.

Onderminister Jasik werd op 21 december door Walesa tot generaal bevorderd. Hij werd een dag later door Oleksy de laan uitgestuurd. Milczanowski trad af toen Walesa als president vertrok.

De premier won de eerste slag: de militaire procureur, generaal Ryszard Michalowski, oordeelde op grond van het door Walesa overlegde materiaal dat het te mager was om een onderzoek tegen de premier te beginnen. Hij droeg het ministerie van binnenlandse zaken op voor 20 januari “bepaalde lacunes” te vullen. Dat, zo meldde kort daarop de UOP, zou geen enkel probleem zijn.

Sindsdien wachten de Polen gespannen op dat nieuwe materiaal. Volgens sommigen lijkt het er sterk op dat de beschuldiging berust op stukjes zorgvuldig geselecteerde informatie die, handig gehergroepeerd, de indruk wekken dat Oleksy voor de KGB heeft gewerkt. Het blad Gazeta Wyborcza maakte op basis van uitlatingen van een anoniem gebleven bron melding van een Russisch complot, bedoeld om Polen te destabiliseren. De Russische geheime dienst zou van een gepensioneerde KGB-agent die vroeger in Polen heeft gewerkt voor enkele miljoenen dollars materiaal hebben gekocht waarmee professionele vervalsers een aardig dossier tegen Oleksy in elkaar konden zetten. Het doel van deze Russische operatie zou zijn de toetreding van Polen tot de NAVO te bemoeilijken door de leiders van het land vis à vis de NAVO in diskrediet te brengen en hen voor te stellen als onbetrouwbare en instabiele partners.

De afgelopen dagen hebben ook de Russen zich gemeld. Een van de KGB-agenten met wie Oleksy volgens de aantijgingen van Walesa indertijd contact zou hebben gehad, de inmiddels gepensioneerde kolonel Vladimir Alganov, omschreef de zaak begin deze week als een complot van de Poolse geheime dienst, om Oleksy in diskrediet te brengen.

Alganov werkte van 1981 tot 1992 bij de Sovjet-, en later de Russische ambassade in Moskou. Hij zei inderdaad contact te hebben gehad met Oleksy, die niet een KGB-agent of -informant was geweest maar “een huisvriend, en meer niet”. “Oleksy is voor de KGB nooit interessant geweest.” De KGB, aldus Alganov, had bovendien strikte instructies geen Poolse staatsburgers te recruteren. Dat is inmiddels bevestigd door een andere gepensioneerde KGB'er, generaal Vitali Pavlov, die van 1973 tot 1983 in Polen heeft gewerkt. Hij zei op de Russische televisie dat de hoogste chef van de KGB, de latere partijchef Joeri Andropov, hem uitdrukkelijk opdracht had gegeven geen Polen te recruteren.

Alganov zei dat de informatie ter ondersteuning van het 'complot' tegen Oleksy is verzameld door Marian Zacharski, voormalig superspion van het communistische Polen. Zacharski werd in 1981 in de Verenigde Staten tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld wegens spionage. Vier jaar later werd hij uitgewisseld in een spionnenruil met Moskou. In augustus vorig jaar werd hij hoofd van de Poolse inlichtingendienst, maar hij moest al na twee weken aftreden toen rechtse politici en media een schandaal ontketenden wegens zijn vroegere werk voor de communistische inlichtingendienst.

Deze Zacharski dook in de zomer van vorig jaar plotseling op op Mallorca, waar Alganov vakantie hield, en nam contact op met de gepensioneerde KGB'er om van hem informatie los te krijgen over Oleksy en over “vrijwel alle andere leidende linkse politici in Polen”. “Toen ik hem vroeg waarom, zei hij openlijk dat de Poolse geheime dienst wil voorkomen dat andere politieke krachten aan de macht komen”, aldus Alganov. Hij voegde daaraan toe dat zijn gesprekken met Zacharski zonder diens medeweten op de band werden opgenomen en dat hij op korte termijn met die bandjes zou bewijzen dat de hele zaak niets anders is dan een UOP-samenzwering tegen Oleksy.

Wat de affaire uiteindelijk zal blijken te zijn en hoe ze ook afloopt, ze heeft het Poolse politieke landschap gedestabiliseerd en de polarisatie tussen anti-communisten en ex-, neo- of post-communisten opgedreven tot een niveau dat Polen sinds de val van het communisme niet heeft gekend. Oleksy is ondanks alle ontkenningen aangeslagen en in het defensief gedrongen, omdat hij zich vrijwel dagelijks moet verdedigen tegen aantijgingen. Zelfs als hij van alle blaam wordt gezuiverd zal hij zich nooit helemaal van de affaire kunnen losmaken. Bovendien regeert het moeilijk onder de beschuldiging van landverraad en spionage. De premier is voorlopig met vakantie gegaan.