Wilfred Thesiger (1910); De laatste avonturier

MICHAEL ASHER: Thesiger

582 blz, geïll., Viking 1994, ƒ 65,60

Toen de Engelse woestijnreiziger Michael Asher aan zijn held Wilfred Thesiger vertelde dat hij zijn biografie wilde schrijven, en daartoe een aantal van zijn reizen opnieuw ging afleggen, was diens reactie nors als altijd: “Wat een ontzaglijke tijdverspilling.” Toch had Thesiger zich geen betere biograaf kunnen wensen. Aan het begin van zijn boek lijkt Asher behept met een overdaad aan bewondering voor de nu vijfentachtigjarige avonturier - niets heeft zijn leven zo diepgaand beïnvloed als diens boek Arabian Sands (1959), schrijft hij onomwonden - maar al snel blijkt hij toch in staat zijn onderwerp openhartig en onsentimenteel te bejegenen.

Na vijftien jaar in Soedan en vijftienduizend 'kamelenmijlen' kan Asher zich inmiddels wel met zijn voorganger meten. Als voorbereiding voor deze biografie heeft hij diverse van Thesigers woestijntochten opnieuw afgelegd en met toenmalige reisgenoten gesproken. Een van hen is Salim bin Ghabaisja, inmiddels in de zestig, die zich herinnert dat Thesiger hen geweren gaf, en kamelen: “Hij was slim, hij was loyaal, hij was onvermoeibaar en hij was nergens bang voor.” De oude avonturier zelf heeft ten slotte toch zijn medewerking toegezegd en lange gesprekken met Asher gevoerd in het Keniase dorp waar hij al jaren woont. Thesiger beschouwt zichzelf als “de laatste reiziger in de traditie van het verleden”; zijn leven lang is hij op zoek geweest naar dat wat hij als authentiek en ongeschonden beschouwde. Dat vond hij eerst bij de Bedoeïenen in Arabië en later, toen politieke omstandigheden hem dwongen naar een ander gebied uit te wijken, bij de moerasbewoners van Irak. Zijn boeken daarover, Arabian Sands en The Marsh Arabs (1964), behoren tot de klassieke reisliteratuur van deze eeuw. In de jaren tachtig publiceerde hij een fotoboek over Kenya en zijn autobiografie, The Life of My Choice (1987).

Auto's

Sinds Bin Ghabaisja als jongeling met Thesiger door het legendarische 'Lege Kwartier' trok, is zijn leven ingrijpend veranderd. Met een druk op de knop krijgt hij dank zij de pomp achter zijn huis zoveel water als maar nodig is, kamelenvoer haalt hij met de auto. Deze vooruitgang is Thesiger een gruwel: in zijn romantische wereldbeeld is geen plaats voor welvaart en materieel comfort. Eigenlijk beschouwt hij alle verandering als achteruitgang. In zijn verslag van de kroning van Haile Selassie in 1930 betreurt hij het dat de soldaten in khaki gekleed gaan in plaats van in dierenvellen zoals vroeger, en de deelname aan de plechtigheid van de drie toestellen van de Ethiopische luchtmacht verzwijgt hij gewoon. Zonder auto's en vliegtuigen, produkten van de “angstwekkende technische vindingrijkheid” van de mens, was de wereld volgens hem veel beter af geweest. Dit standpunt belette Thesiger overigens niet om geregeld lange reizen per auto met zijn oude moeder te maken door Europa en zelfs Noord-Afrika. Hij genoot intens van de reizen door de woestijn, met alle ontberingen en kameraadschap vandien, maar bracht elk jaar wel een paar maanden in Engeland door. Daar genoot hij evenzeer van een warm bad, van behoorlijk eten en van de roem die hij als ontdekkingsreiziger aan het verzamelen was. Zelf voelt hij geen discrepantie tussen zijn eigen rolpatronen, volgens Asher omdat hij zich op twee vlakken fundamenteel zeker voelde: ten eerste had hij een onafhankelijk inkomen, waardoor hij nooit heeft hoeven werken, en ten tweede was hij, zoals velen van zijn generatie, overtuigd van zijn raciale en sociale superioriteit.

Van deze romantische reactionair, nomade en Engelse aristocraat schetst Asher een beeld dat tegelijkertijd clement en helder is. Thesigers leven is bepaald, zo maakt Asher duidelijk, door een houding van selectieve onwetendheid. In 1934 ging hij in Soedan werken, hoewel hij wist dat de aanwezigheid van de Britten onvermijdelijk de traditionele leefwijze zou veranderen en allicht vernietigen. “Ik zette vraagtekens bij ons recht om hen onze cultuur en moraal op te leggen,” zei hij tegen zijn biograaf. “Maar aangezien het onvermijdelijk was, kon het beter onder ons gebeuren.” Daar kwam nog bij dat Soedan de perfecte plek was om op groot wild te jagen, een genoegen waarvoor een avonturier als Thesiger graag zijn principes opzij zette.