Ter ontnuchtering

HET OVERGROTE DEEL van Nederland volgde de ontwikkeling van het drama op het scherm, maar voor de boeren, fruittelers, neringdoenden, bejaarden, zieken en gezinnen met kleine kinderen was het een rampzalige ervaring: de evacuatie op 31 januari van circa 140.000 mensen uit de Betuwe en de omringende waarden en polders met namen die geschiedenis schrijven. De geschiedenis van Neêrlands strijd tegen het water die eeuwenlang en door de generaties heen karakter, religie en samenleving in deze streken heeft gevormd. De dijken hielden het en een echte ramp werd voorkomen, maar het vertrouwde gevoel van veilige geborgenheid zal achter die hoge wallen niet spoedig terugkeren. Het was de eerste ontnuchtering dit jaar voor een zelfverzekerde natie.

De bijna-ramp werd ervaren als een ingrijpende correctie op een nog jong geloof, de groene eredienst aan het milieubehoud. De alom beleden liefde voor het bestaande landschap sloeg om in haat jegens de voorvechters van de schoonheid van het aan geen meetlat gebonden overgeleverde dijkenpatroon met zijn innemende bebouwing, bosschages en grillige uiterwaarden. De vijand buiten had een handlanger binnen gekregen. Bange mensen hechten geen betekenis aan de nuances van een ingewikkelde werkelijkheid. Dit was de tweede ontnuchtering.

TERWIJL HET OPKOMENDE WATER het wereldnieuws van de pagina's en schermen van de vaderlandse media spoelde, hield een vergeten detachement van enkele honderden Nederlandse blauwhelmen onder bijzonder zware omstandigheden stand in een afgelegen Bosnisch stadje waarvan de naam, Srebrenica, een half jaar later als een wanhoopskreet door de gehele beschaafde wereld zou echoën. De Joegoslavische winter is zo al geen kleinigheid, maar de omstandigheden ter plaatste maakten er een ijskoude hel van. Het vaderland toonde nauwelijks belangstelling, het isolement was compleet.

Op 11 juli voltrok zich aan Srebrenica en zijn bewoners het lang verwachte noodlot. Onderbezet, gebrekkig bewapend, zonder voldoende brandstof voor de eigen voertuigen kwam Dutchbat te staan tegenover een grootscheepse aanval van een Servische overmacht. De Servische strateeg Mladic had met zijn onbestraft gebleven gijzeling en vernedering van blauwhelmen ontdekt dat UNPROFOR een papieren tijger was. Hij sloeg toe waar zijn kansen optimaal bleken.

De Nederlanders interpreteerden hun instructies als een vrijbrief voor een snelle overgave, temeer toen het beloofde ontzet door de lucht als gevolg van allerhande misverstanden uitbleef. Een eervolle opdracht verschrompelde in een paar dagen tijd tot een internationale, maar vooral nationaal beleefde schande. Misdaden tegen de menselijkheid behoorden tot de orde van de volgende dagen en weken. De schuld ligt bij de Serviërs, maar van het crisiscentrum in de Haagse bunker tot aan de verste voorposten kon de medeverantwoordelijkheid niet overtuigend worden ontkend. Dit was de derde ontnuchtering.

NEDERLAND GIDSLAND. Nederland het land van de gematigdheid. Nederland het land van het gedoogbeleid. Het is het bekende verhaal van de achterdeur en van de voordeur, de ingang en de uitgang van het verschijnsel coffeeshop waardoorheen verdovende middelen van onwettig in gedoogd veranderen. Ook de verantwoordelijke bewindsvrouwe heeft zich wel eens bevreemd hierover uitgelaten. Het gedogen is inmiddels wat bijgesteld.

Nederland waant zich een expert in het vinden van steeds verfijndere oplossingen voor ingewikkelde vraagstukken waarbij de kool en de geit moeten worden gespaard. Maar in de loop van 1995 heeft het drugsprobleem zich in zijn volle zwaarte en zijn grofste vormen weer binnen de eigen grenzen gemanifesteerd. Niet alleen bleek achter de beruchte IRT-affaire, de broedertwist tussen de Amsterdamse politie en omliggende korpsen, een schandaal van door politie en justitie zelf geïnspireerde en geleide grootschalige drugshandel schuil te gaan, het nabije buitenland begon zich steeds nadrukkelijker te verzetten tegen de hier beoefende tolerantie, met als haar kwalijke boreling het verfoeide 'drugstoerisme'. De regeringswisseling in Frankrijk zette de zaken op scherp. De sinds de zomermaanden gepraktizeerde eigenrichting in de Rotterdamse wijk Spangen onderstreepte dat ook in eigen land de rek eruit was. Dit was de vierde ontnuchtering.

TUSSEN PARIJS EN SPANGEN is het beeld van de vaderlandse gezagshandhaving in de knel geraakt. Tussen het Londense buitengoed Chequers en de strenge spreekkamers van het Washingtonse State Department kwam de reputatie van drs. R. Lubbers in het nauw. Na de ondergang van de kandidatuur-Lubbers voor het voorzitterschap van de Europese Commissie vorig jaar, bleek de Amerikaanse afwijzing van de duurzaamste premier in de vaderlandse geschiedenis, van “het beste wat Nederland in huis heeft” (Van Mierlo), toch opnieuw een verrassing. Nederlandse politici en diplomaten tonen weinig gevoel te hebben voor subtiele voorboden van naderend onheil. Met een onverwacht telefoontje op zaterdagavond maakte minister Christopher een bruut einde aan een zekerheid die een dag eerder nog tot de officiële kandidaatstelling van Lubbers voor de hoogste NAVO-post had geleid. Dit was de vijfde ontnuchtering.

Geen vraagstuk van enige betekenis of Den Haag moet voor de oplossing over de grenzen kijken, of het nu gaat om wateroverlast, vrede en veiligheid in de breedste zin van het woord, CO-uitstoot of simpel het verzoek om te worden gehoord. Bij de befaamde herijking is vastgesteld dat in de buitenlandse betrekkingen het nationale belang voorrang zal krijgen. Zoiets normaals kan in Nederland als een bijzondere vernieuwing worden voorgesteld. Maar nu Den Haag in de Europese Unie bezig is uit te groeien tot de grootste netto betaler, is voor extra aandacht van het eigen belang wel wat te zeggen.

ONDANKS DE TELEURSTELLINGEN en de trauma's van 1995 blijft Nederland aan zijn verplichtingen voldoen. Het draagt zijn deel bij aan de vrede in het Midden-Oosten en die in Bosnië, het spant zich in te voldoen aan de criteria van 'Maastricht' voor de Economische en Monetaire Unie - kortom het wil een van de pijlers blijven onder de internationale rechtsorde. Dat is prijzenswaardig, maar bij al die goede bedoelingen zal het zich rekenschap moeten geven van de juiste proporties. Dat geldt binnen en dat geldt buiten de grenzen.

Nederland blijkt ten slotte minder veilig, minder tolerant, minder vasthoudend, minder braaf en minder geliefd te zijn dan het dacht.