Ivoriaanse soap wapen in strijd tegen aids

Aids rukt op in West-Afrika. In Ivoorkust is naar schatting ten minste 15 procent van de bevolking seropositief. De Ivoriaanse regering heeft nu, met behulp van de Amerikaanse ontwikkelingsorganisatie USAID, een nieuw wapen in de strijd tegen de ziekte geworpen - een soap. Over de vraag of deze nieuwe vorm van voorlichting helpt, lopen de meningen echter sterk uiteen.

ABIDJAN, 30 DEC. Het zevende gebod uit de Bijbel is niet bepaald besteed aan de Ivoriaan Serapo. Terwijl zijn vrouw, Jackie, de buren vertelt hoe gelukkig zij met “haar” Serapo is, schuimt deze de straten van Abidjan af op zoek naar nieuwe seksuele avontuurtjes. Maitresses, vluchtige contacten, prostituées - Serapo's honger naar seks kent nauwelijks grenzen. Totdat bij een routine-onderzoek in het ziekenhuis blijkt dat Serapo misschien wat al te gulzig is geweest: tijdens een van zijn seks-expedities is hij besmet met het aids-virus. Ten einde raad besluit hij voor een auto te springen, maar zijn zelfmoordpoging mislukt. Daarop neemt hij zich voor zijn lot manhaftig tegemoet te treden en het beste van de hem nog resterende jaren van zijn leven te maken.

Dat is het beginpunt van de televisieserie Sida dans la Cité, die verhaalt hoe het Serapo vergaat na zijn heldhaftige beslissing. Zoals in alle soapseries is er naast af en toe een lach toch vooral veel ruimte voor een grote traan. Serapo's omgeving blijkt minder begrip te hebben voor zijn ziekte dan hij had gehoopt. De buren mijden hem en zijn baas adviseert hem vriendelijk doch beslist zijn bureau op te ruimen omdat Serapo's ziekte “het imago van de zaak bezoedelt”. Alleen Jackie besluit, na een eerste reactie van paniek waarin zij met haar kinderen de benen nam naar haar ouders, bij Serapo te blijven. Ironisch gezien ziet zij de ziekte van haar man als een mogelijkheid om hun relatie nieuw leven in te blazen.

Doel van de serie, die is gemaakt met financiële hulp van de Amerikaanse ontwikkelingsorganisatie USAID, is om de Ivoriaanse bevolking voor te lichten over aids en begrip te wekken voor seropositieve mede-Ivorianen. “Een soapserie is dan ideaal”, aldus Anny Thchelley, een Ivoriaanse actrice en medewerkster van USAID, die in een gesprek met haar baas het idee van de soap bedacht. “Bij een soap kunnen de mensen met de hoofdpersoon meeleven. Tegelijkertijd beseffen ze dat het fictie is en geen realiteit. Dat is de ideale constructie om een moeilijk onderwerp als aids aan de orde te stellen, zeker in een land als Ivoorkust waar een groot deel van de bevolking analfabeet is en dus niets heeft aan informatiefolders.”

Of Serapo op dat begrip kan rekenen, is overigens zeer de vraag. “De acteur die Serapo speelt, heeft in zijn gewone leven veel negatieve reacties gekregen”, aldus Thchelley. “Toen hij op een gegeven moment een vrouw wilde helpen uitstappen uit een bus, weigerde deze zijn hulp met de woorden: “Je bent een grote viespeuk.”

Feit is wel dat in de serie menig taboe wordt doorbroken. “Mag ik u wat laten zien”, vraagt Serapo's dokter aan diens vrouw, Jackie, terwijl hij zonder een spier te vertrekken een levensechte maquette van het mannelijke geslachtsorgaan uit zijn la tovert. “Zo kunt u wel met uw man vrijen”, zegt de bebrilde heraut van de Rede zonder een zweem van gêne, terwijl hij, de blik strak op de geschokte Jackie gericht, langzaam een condoom over de maquette schuift.

In Ivoorkust was de eerste serie afleveringen, die eerder dit jaar werd uitgezonden, een doorslaand succes. “Elke dinsdagavond als de serie op televisie kwam, waren de straten van Abidjan leeg”, aldus Honorat Assohoun van het Ivoriaanse overheidsagentschap PNLS dat zich met de bestrijding van aids bezighoudt. De serie wordt inmiddels gratis ter beschikking gesteld aan andere francofone landen in de regio. Aan een nieuwe serie afleveringen wordt al gewerkt. Een aantal daarvan wordt opgenomen in Burkina Faso, van waaruit een groot aantal immigranten afzakt naar Ivoorkust en dan met name Abidjan.

Maar heeft de serie echt effect? In Abidjan lopen de meningen daarover uiteen. Djomand Kakou is arts en geestelijk raadsvrouwe in het Centre Espoir, een instelling waar Ivorianen zich gratis en anoniem kunnen laten testen op aids. “Laat u die hoop maar varen”, zegt ze terwijl ze haar visitekaartje overhandigt. “Toen ik hier kwam werken dacht ik dat mensen redelijke wezens zijn. Inmiddels denk ik daar wel anders over. De meeste mensen in Ivoorkust weten zo langzamerhand wel wat aids is en hebben heus geen behoefte meer aan informatie over hoe je het kan krijgen. Dat aids in West-Afrika zo om zich heen grijpt, is een gevolg van twee factoren, armoede en het uiteenvallen van traditionele sociale structuren. En op de achtergrond speelt een genetische factor, waar veel vriendelijke Europeanen niet aan willen maar die toch van belang is: zwarten vinden veel seks gewoon ontzettend lekker, dat zit nu eenmaal in onze genen.”

Kakou heeft in haar werk onthutsende voorbeelden van aids als gevolg van normvervaging meegemaakt. “Op een gegeven moment werd in Niger (een buurland van Ivoorkust) de uitbetaling van de salarissen van overheidspersoneel stopgezet. Ik zag toen dat een groot aantal vrouwen van ambtenaren uit Niger naar Abidjan kwam om hier als prostituée een beetje bij te schnabbelen. Zoiets zou vroeger niet mogelijk zijn geweest. Als sociale structuren vervagen doen normen en waarden dat meestal ook en ziekten als aids krijgen dan hun kans.”

Ook armoede speelt een grote rol bij de verspreiding van aids, aldus Kakou. “Veel schoolmeisjes hier zoeken een grotto, een rijke oude man die hun in ruil voor seks geld toestopt. In feite is dit een vorm van prostitutie. Schoolmeisjes hebben vaak geen andere keus omdat ze het geld nodig hebben voor schoolgeld of zelfs om voedsel te kopen.” Grotto's worden in Ivoorkust sociaal geaccepteerd, mede omdat van oudsher de leeftijd waarop kinderen hun eerste seksuele contacten hebben, vrij laag ligt (ongeveer twaalf jaar). “Maar dat is maar een gemiddelde”, aldus Kakou. “Vorige week zag ik in een kliniek voor prostituées nog een meisje van acht dat al seksueel actief was.”

Kennis omtrent aids leidt niet automatisch tot ander gedrag, zegt Kakou. “Ik ken een Libanese zakenman die hier een winkel heeft. Hij weet dat hij seropositief is, maar toch wil hij onbeschermde seks hebben met jonge meisjes. Die stemmen daarin toe omdat ze het geld nodig hebben en niet weten dat hij seropositief is. Ik denk dat hij tientallen meisjes zo heeft besmet. Inmiddels overwegen we om een advocaat in te schakelen om hem zo te dwingen voorzichtig te zijn. Ik heb ook wel eens met een vrouw gepraat die zelf nota bene aids heeft. Ze vertelde trots dat haar dochter van zestien, die in het leven zit, door haar werk als prostituée in haar eigen levensonderhoud kan voorzien.”

Dat voorlichting niet per definitie tot een gedragsverandering leidt, bewijst ook de situatie van de prostituées in Abidjan. Naar schatting tachtig procent van de hoeren in de stad is seropositief, vertelt Antoinette Tiemele. Zij begeleidt een voorlichtingsproject van het Ivoriaanse centrum van aidsbestrijding dat zich speciaal op prostituées richt. “We zoeken meisjes die een leidersrol vervullen in hun groep en lichten deze voor over de gevaren van aids. Vervolgens organiseren we filmvertoningen en informatiebijeenkomsten waarop die meisjes wat ze hebben geleerd delen met de anderen.”

Gemeten naar het aantal prostituées, die de informatiebijeenkomsten bijwonen, is het project een groot succes. Maar over het effect is Tiemele pessimistisch. “Prostituées hebben vaak geen andere keuze dan onbeschermde seks. Vaak werken zij in kamertjes waarvan er een aantal naast elkaar ligt. Als de prostituée in het eerste kamertje weigert om gevaarlijke seks te hebben, loopt de klant door naar het volgende. Als een prostituée al te kieskeurig is, loopt ze het risico dat ze geen enkele klant meer krijgt. Dan kan ze haar huur niet meer betalen en wordt ze simpelweg uit het bordeel gezet. Prostituées denken aan vandaag, niet aan morgen, en zeker niet aan wat over tien jaar kan gebeuren.”

Dominique Esmel, zelf seropositief en voorzitter van Action/Lumière, een vereniging voor hulp aan seropositieve Ivorianen, is het met al die kritiek niet eens. “Aids is vaak een gevolg van onachtzaamheid. Iedereen in mijn omgeving weet dat ik seropositief ben maar toch hebben mijn vriendinnetjes er vaak geen bezwaar tegen om onbeschermde seks met mij te hebben als er geen condoom in de buurt is. Sida dans la Cité kan zulk soort domheid uit de weg ruimen.” Ook Honorat Assohoun van het Ivoriaanse centrum voor aidsbestrijding is overtuigd van het nut van de soap. “Misschien is het grootste winstpunt wel dat iedereen nu ziet dat seropositieven gewone mensen zijn die er niet anders uitzien dan u en ik. In Afrika is het de gewoonte om het positieve te tonen en het negatieve te verbergen. Aids is daarom veel minder deel van het gewone dagelijkse leven dan in de Verenigde Staten of in Europa. Iedereen in Ivoorkust heeft nu het leven van iemand die seropositief is kunnen volgen, en dat is van onschatbare waarde.”