Een moment werkelijkheid; Een selectie van foto's uit 1995

De Franse fotograaf Henri Cartier-Bresson zei ooit dat fotografie voor hem “herkenning is, in een fractie van een seconde, van het belang van een gebeurtenis, gekoppeld aan een juiste organisatie van vormen die het voorval hun expressie geven”. Aan Cartier-Bresson wordt de in de fotografie veelgebruikte en daardoor misschien wat sleets geraakte aanduiding moment décisif toegeschreven. Het 'beslissende ogenblik', het moment waarop de fotograaf afdrukt en dat later - als ontwikkelaar en fixeer hun werk hebben gedaan - datgene laat zien wat een foto uitmuntend maakt: iets nieuws, dramatiek, symboliek, historie. En dit het liefst in een weergaloze compositie.

Cartier-Bresson (geb. 1908) is een bescheiden man. De vondst van het beslissende moment was om te beginnen niet van hemzelf. Hij citeerde in zijn fotoboek 'Images à la Sauvette' (1951) de Franse theoloog-politicus De Retz, die eens zei dat er voor alles en iedereen op de wereld een beslissend moment bestaat (“il n'y a rien au monde qui n'ait un moment décisif”). Cartier-Bresson erkende als eerste dat slechts weinig van zijn foto's kunnen worden aangemerkt als beslissende momenten.

De fotojournalistiek is met de kwalificatie aan de haal gegaan en heeft haar gecorrumpeerd, schreef de Britse journalist Harold Evans jaren geleden in zijn standaardwerk 'Pictures on a page'. Volgens hem was het beslissende moment een term geworden die met al zijn pretenties meer zou staan voor een verhaal dan voor een beeld. Evans wenste de aanduiding alleen nog maar te gebruiken op de manier zoals Cartier-Bresson het waarschijnlijk bedoelde: het moment décisif als het enige juiste ogenblik dat de werkelijkheid zich het duidelijkst manifesteert.

Foto's met beslissende momenten zijn schaars. Misschien zijn beslissende momenten wel schaars. Foto's met beslissende momenten, als zodanig door redacties herkend en genereus afgedrukt, zijn al helemaal zeldzaam. Sommige later beroemd geworden nieuwsfoto's haalden bij hun verschijning een bescheiden plekje op de binnenpagina's van de krant, niet zelden nog verknipt ook.

Wat is de oogst aan beslissende momenten in de nieuwsfotografie van dit jaar? Die isniet erg groot. Hierbij hoort de aantekening dat de keuze op deze pagina persoonlijk is, en min of meer toevallig: de selectie betreft alleen foto's die in 1995 in NRC Handelsblad hebben gestaan. Er zijn in het achterliggende jaar oneindig veel meer foto's gemaakt. Slechts een fractie daarvan heeft deze krant afgedrukt, en misschien waren het nog wel de verkeerde ook.

Op afbeelding 1 zien we Yigal Amir, de man die premier Rabin van Israel op zaterdagavond 4 november met dumdum kogels doodschoot. Om zijn lippen krult een glimlachje dat, zo schreef onze correspondent, “de sinistere uitdrukking van de triomf over 'het kwaad' is”. Dat korte lachje was op tv-beelden nauwelijks waarneembaar. Op andere foto's, min of meer tegelijk gemaakt, was het afwezig. Maar hier werd het met een sluitertijd van misschien éénduizendste geregistreerd. Naast Amir, die zichzelf een “soldaat van God” noemde, staan als in een bijbels tafereel enkele oudere politieagenten. Ze bekijken hem - niet woedend of vol walging, maar als verbijsterde vaders die niets meer van hun zoon begrijpen. (Foto: AP)

Afbeelding 2 is een soort gelegenheidskiekje, dat uitgroeide tot een nationale kwestie. Op het eerste gezicht niet echt een beslissend moment; bij nadere beschouwing wel. Het gaat om niets minder dan de vraag: hoe goed of fout waren de Nederlandse soldaten in de oorlog van onze tijd, die in Bosnië? Dat althans vroeg Nederland zich af nadat de moslim-enclave Srebrenica, beveiligd door Nederlandse VN-militairen, in handen viel van Bosnische Serviërs. De Nederlanders stonden erbij en keken ernaar. En konden door de omstandigheden niet anders, was de uitleg van minister Voorhoeve van defensie later. Maar het publiek bleef zitten met de foto waarop we overste Karremans, commandant van Dutchbat, zien klinken met de Servische generaal Mladic na de overgave van Srebrenica. De toeschouwer trekt zijn onvermijdelijke conclusie: hier bedrijft men handjeklap, en iemand is het slachtoffer. De foto ging de wereld rond en toonde op ontnuchterende wijze de smaad van een natie. (Foto: AP)

Afbeelding 3. Over de val van het Sovjet-rijk en de nasleep daarvan is veel geschreven. Het nieuws uit Moskou en de verre republieken begint inmiddels iets vertrouwd-chaotisch te krijgen. Maar steeds als het sleur dreigt te worden gebeurt er wat onverwachts. Zo was de Georgische president Edoeard Sjevardnadze eind augustus doelwit van een aanslag op zijn leven. Het leverde een indringende foto op. Sjevardnadze, oud-minister van buitenlandse zaken van de Sovjet-Unie, is bij het ontploffen van een autobom gewond geraakt en wordt op de eerstehulp van een ziekenhuis in Tbilisi behandeld. Een verslaggever ondervraagt hem. Het vertrouwde hoofd, de blik van een man in shock, de splinters, het onderhemd dat de ernst van de situatie accentueert; dit alles beneemt de toeschouwer even de adem. (Foto: AP)

Over afbeelding 4 schreef S. Montag in de krant van 10 juni: “Dit is een plaatje van zeldzaam dramatische kracht”. De foto toont een gestrande reiziger op Schiphol “ten prooi aan de volstrekte wanhoop”, het wachten door acties van KLM-piloten meer dan beu. Een stewardess probeert 's mans ongeluk te bezweren. Achter haar staat een vrouw hartelijk te lachen; waarom weten we niet, maar het vergroot de zeggingskracht van het tafereel. Deze foto is een universele voltreffer: zij zou bij wijze van spreken kunnen worden afgedrukt bij alle acties die het nietsvermoedende publiek raken. Van NS-personeel dat treinen stilzet, van stakende baliemedewerkers bij de posterijen, van boeren die de snelweg blokkeren en van politie die weigert uit te rukken voor alles minder dan een ernstig misdrijf. Hoe groot de gramschap kan zijn van hen die hiermee niets te maken hebben, laat de passagier op Schiphol zien. (Foto: Peter Hilz)

Afbeelding 5. Fabio Casartelli (24) stond nog maar aan het begin van zijn wielerloopbaan toen de dood hem tijdens de koers trof. Hij was een vriendelijke prof, die waarschijnlijk vol goede moed op 18 juli aan de 15de etappe van de Tour de France begon, een Pyreneeënrit van St. Girons naar Cauterets. Op 34 kilometer van de start vloog de Italiaan tijdens de afdaling uit de bocht en sloeg met zijn hoofd tegen een blok graniet. Op de foto is Casartelli net gevallen. Hij wordt voorzichtig betast door Tour-dokter Porte. Alles ligt er nog zoals het gebeurde; het is een foto vol verstilde verschrikking. Casartelli stierf enkele uren later in het ziekenhuis van Tarbes. Hij was de derde renner die overleed in de Tour sinds de oprichting in 1903 en de eerste die stervend werd gefotografeerd. (Foto: AP)