De adviseur

Het was zo'n postmoderne eetplaats: geen restaurant, cafetaria, broodjeswinkel of zelfs 'eetcafé', maar een getimmerte van formica en spaanplaat met in aluminium gelijste bakken waar de smaakvrije salades voor het aanwijzen lagen. Witgeel is ei, rose is garnalen, lichtbruingrijs de kip, donkerbruin saté en als je iemand blinddoekte en hem of haar het een of het ander in de mond stak, zou zij/hij niet weten wat ze proefde. Koffie in stroef-kartonnen bekertjes. Daar zaten twee mannen tegenover elkaar, de ene begin veertig, de andere midden dertig. Hun kleding had iets van de zorgsector maar hun gesprek ging over geld en waarmee dat te verdienen viel. Het was een goede akoestiek zodat ik nauwkeurig kon volgen hoe de oudere de jongere raad zat te geven. Dat was geen vriendschappelijke raad maar professioneel advies. Te oordelen naar het aantal lege bekertjes had de jongere al tamelijk lang zitten incasseren. Hij leunde achterover en zag er groggy uit. De consultant had geen medelijden. Nieuwe units creeëren, motivatieprogramma opzetten, betere flipovers aanschaffen, netwerkjes bouwen, het ook een paar keer op een billboardje wagen, dan misschien een beetje globaal gaan, iedere week Intermediair lezen. Enz.

Tot de beste standaardwerken op het gebied van de moderne sociologie, de economie en de geschiedenis - die stelling heb ik al eens verdedigd, geloof ik - hoort de Gouden Gids. Lang geleden is het begonnen met een gebrocheerd pamfletje voor bijzondere adressen en telefoonnummers, van de dokter, de apotheek, de wasserij en de politie. De dit jaar verschenen aflevering heeft bijna 1200 pagina's. Als je alle Gouden Gidsen had bewaard zou je al in één oogopslag kunnen zien hoe het steeds belangrijker is geworden bereikbaar te blijven, en dan bij het lezen: welke hoge vlucht de commercie, het vrije ondernemerschap, het particulier initiatief hebben genomen, en waarheen. Vooral voor de VVD zal de Gouden Gids bemoedigende lectuur zijn.

Oude ambachten verdwijnen. De timmerlieden hebben nog maar 2 pagina's. Dan verwacht je misschien dat alles wat met tele begint meer ruimte in beslag zou nemen dan wat ook, maar met 5 pagina's heb je ze allemaal. Bedrijven die zich belasten met beveiliging en bewaking hebben 6 pagina's, evenveel als de party service ondernemingen. Dan de computers met 10 pagina's en, verwonderlijk, de loodgieters met evenveel. Er is nog veel lek of verstopt. Ze worden met één pagina overtroffen door de escort services maar dat is bedriegelijk omdat bij deze diensten de illustraties veel ruimte in beslag nemen. Zo kom ik waar ik wil zijn: bij de adviesbureaus. Die horen met 20 pagina's, schaars geïllustreerd, tot de talrijksten. Steeds meer mensen willen advies hebben, steeds meer het geven, steeds meer ervoor betalen.

In het lokaal waar ik zat te eten werd de adviesvrager door de adviesgever verder en verder naar achteren geduwd. Zo ontstond daar een bewegend beeld, een aanschouwelijke weergave van een machtsontwikkeling. Het kon zijn dat dit hele raad ontvangen de adviesvrager allang de keel uithing en dat hij alleen uit beleefdheid bleef zitten. Dat zou een deel van de waarheid kunnen zijn, maar de geleidelijke verandering in de situatie wees er toch meer op dat de consultant zijn cliënt onder de duim begon te krijgen. Dan was natuurlijk zijn eigen schuld. Dan had hij maar geen advies moeten vragen. Ik kon niet vermoeden wat hem ertoe had gebracht, die maar voortzwammende buitenstaander te hebben 'ingeschakeld'. Mijn hart was goed om naar hem toe te gaan en hem te vragen of ik de adviseur zou wegjagen, maar zoiets doe je niet.

Toch was die ingeving een teken. Er wordt beweerd dat het vragen van goede raad geen teken van zwakte is maar juist een bewijs van verstand en moed. Dat kan wel zijn maar het één sluit het ander niet uit. Hoe zwakker de raadbehoeftige, hoe meer adviseurs, consultants, commissies hij moet gedogen, hoe meer buitenstaanders hun neus in zijn zaken steken - dat zijn de zaken waarvan tenslotte toch hij alleen de fijnste nerven kent. Er staat een mooie passage in Molloy van Beckett; ken ik jammer genoeg niet uit mijn hoofd. Het komt erop neer dat de held een paar soldaten van het Leger des Heils zijn huis uitschopt nadat deze onkwetsbare consultants hem bij wijze van spreken tot gek wordens toe met hun goede raden hebben bezwadderd.

De dokter komt alleen bij de zieken thuis. De adviseur wordt ook wel gevraagd bij de sterken om hun te vertellen hoe ze misschien nog sterker kunnen worden, maar wie een probleem heeft is meestal zwakker. Niemand zal dan tegenspreken dat goede raad zijn nut kan hebben. Toch is het beter, zo voorzichtig mogelijk met die mensen te zijn. In alle verhoudingen tussen levende wezens speelt macht een grote rol. De adviseurs vestigen zich in hun gastheer, alle partijen hebben de beste bedoelingen, de sfeer is allerhartelijkst, ze gaan met elkaar eten en dan opeens kan de gastheer merken dat de adviseurs de macht hebben overgenomen.

Zover was het al bijna gekomen tussen de twee heren van wie ik het gesprek gedeeltelijk heb afgeluisterd. Ook al omdat ik het te pijnlijk vond, van het slot getuige te zijn ben ik weggegaan. Volgende week is het Nieuwjaar. Mag ik u weinig tot geen adviseurs wensen, en - zoals een van mijn beste vrienden het mij heeft gedaan: veel paniek bij uw vijanden.