Charles de Beaumont Chevalier d'Eon (1728-1810) Chevalière; De diplomaat die vrouw wilde zijn

GARY KATES: Monsieur d'Eon is a Woman. A Tale of Political Intrigue and Sexual Masquerade

368 blz. BasicBooks 1995, ƒ 49,25

Wat heeft Charles de Beaumont, Chevalier d'Eon (1728-1810), ertoe aangezet om in het midden van zijn lange, veelbewogen en veelbesproken leven bekend te maken dat hij een zij was, terwijl alleen hijzelf kon weten dat dit een leugen was? De Amerikaanse historicus Gary Kates heeft in zijn onlangs verschenen levensbeschrijving van d'Eon de sluiers van dit mysterie niet helemaal kunnen oplichten, maar hij draagt wel een aantal relevante aanknopingspunten aan voor de beantwoording van deze vraag.

De Chevalier-Chevalière d'Eon was aanvankelijk een veelbelovend diplomaat en spion, en werd later door zijn publieke ontkenning van zijn man-zijn in zowel Frankrijk als Engeland een beroemdheid. Dat wegens alle pikante aspecten het 'geval-d'Eon' reeds twee eeuwen een dankbaar onderwerp voor historici is, laat zich raden. De literatuurlijst achterin Monsieur d'Eon is a Woman vermeldt een zestigtal boeken en wetenschappelijke artikelen over deze zonderlinge edelman.

Kates zegt zich in zijn onderzoek vooral te hebben gebaseerd op - niet gepubliceerde - autobiografische geschriften van d'Eon. Die zouden verraden dat hij op middelbare leeftijd verkoos verder als vrouw door het leven te gaan omdat hij grote bewondering voor het morele karakter van de tweede sekse had opgevat. D'Eon was, concludeert Kates, een feminist avant la lettre en geen 18de-eeuwse transseksueel. Die laatste uitleg zou een passieve houding impliceren, die niet strookt met de levensloop van de Chevalier-Chevalière. Evenmin was hij een travestiet, voor wie het als vrouw gekleed gaan dwangmatig is, terwijl d'Eon juist jarenlang met Lodewijk XVI heeft gebakkeleid over zijn eis dat hij als vrouw gerechtigd was officierskleding te dragen.

Dat de Chevalier d'Eon een begaafd persoon was, staat buiten kijf. Als officier van de Dragonders had hij zich in de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) onderscheiden, een omstandigheid die hij later - toen de monarchie van hem afwilde - probeerde uit te buiten. Later speelde hij een vooraanstaande rol aan het hof van keizerin Elizabeth van Rusland en aan dat van koning George III van Engeland.

De Russische missie werd voor de nog jonge aristocraat zijn eerste grote uitdaging. Behalve als diplomaat werd de Chevalier ook als spion uitgezonden. D'Eon was namelijk lid van Le Secret du Roi, een geheime spionage-organisatie van Lodewijk XV. Het is echter ook in deze episode al moeilijk realiteit van fictie te scheiden in zijn levensverhaal, iets dat met het verstrijken der jaren een steeds nijpender biografisch probleem wordt.

Abrupt einde

Volgens één versie was d'Eon in 1756 met twee hutkoffers vertrokken: één met mannelijke kleding voor zijn officiële functie als secretaris van de Franse ambassade in St. Petersburg, en één met een vrouwelijke garderobe die bestemd zou zijn voor zijn rol als vertrouwelinge van keizerin Elizabeth. Dat laatste had d'Eon echter uit zijn duim gezogen. Hij is nooit de vrouwelijke privé-leraar van de keizerin geweest, hoewel hij als mannelijk afgezant wel degelijk toegang tot haar had.

In 1763 volgde d'Eons benoeming tot gevolmachtigd minister in Londen. Lodewijk XV had d'Eon in een ultra-geheime missie opgedragen te bepalen waar een Franse invasie de meeste kans van slagen zou hebben. Voor de amper vijfendertigjarige d'Eon leken nu alle wegen naar een briljante carrière open. Nauwelijks drie maanden later kwam er een abrupt einde aan deze aanlokkelijke perspectieven. Hij had zijn hand overspeeld, niet in de laatste plaats door het indienen van excessieve onkostendeclaraties terwijl de schatkist van de Franse monarchie vrijwel leeg was.

Nog in hetzelfde jaar werd d'Eon ontslagen en naar Frankrijk teruggeroepen. Dat was tegen het zere been van de edelman. Hij was dan wel geen diplomaat meer, maar nog altijd een hooggeplaatst lid van Le Secret. D'Eon voelde zich sterk door de wetenschap dat Lodewijk zich het uitlekken van zijn geheime invasieplannen niet kon veroorloven, en hij bleef in Londen. De spanningen liepen zo hoog op dat de Franse regering het Britse hof officieel verzocht om uitlevering van d'Eon. In Versailles was men met stomheid geslagen toen bleek dat de Engelse koning niet in zijn eentje kon besluiten een Frans burger uit te wijzen. Van zijn kant begon d'Eon zijn regering te chanteren met het dreigement dat hij de invasieplannen aan de Engelsen zou verkopen. Na moeizame onderhandelingen kwam er in 1766 tenslotte een compromis tot stand. D'Eon bleef als spion van de koning in Londen gestationeerd, hij mocht zijn adellijke titel behouden, en kon op een ruime jaarlijkse toelage rekenen.

In de navolgende tien jaar deed zich de paradoxale situatie voor dat d'Eon als spion voor de Franse monarchie in Londen zetelde terwijl hij in Versailles persona non grata was. Het was in deze periode dat hij zijn overgang naar het vrouw-zijn, voorbereidde. Hij werd de eerste man in de Europese geschiedenis die de helft van zijn leven openlijk als vrouw zou leven (Het omgekeerde gebeurde wel: vrouwen die besloten voor mannen door te gaan, omdat dat de enige manier was om hun eigen weg te gaan).

Terecht wijst Gary Kates erop dat de ware oorzaak van de geslachtswisseling in de mislukte politieke loopbaan van d'Eon dient te worden gezocht. Zijn seksuele bekering moest zijn weg naar morele loutering markeren. Of zulks geschiedde, blijft onbeantwoord, maar wel werd d'Eon in Londen een beroemdheid. De vraag of de Franse aristocraat nu wel of niet een vrouwelijke anatomie bezat, werd de inzet van een golf van weddenschappen. Er ging daarbij zoveel geld om dat d'Eon voor zijn veiligheid begon te vrezen. Gevaar voor ontvoering dreigde. Hoe anders zouden de gokkers hun gelijk kunnen bewijzen?

Touwtrekken

Toen Lodewijk XV in 1774 stierf en werd opgevolgd door zijn kleinzoon Lodewijk XVI begon een langdurig touwtrekken tussen d'Eon en Versailles over de vraag onder welke omstandigheden hij naar Frankrijk zou kunnen terugkeren. De koning verklaarde zich uiteindelijk bereid d'Eon's status als vrouw te erkennen, mits de Chevalier zich niet meer met de politiek zou inlaten en hij na zijn terugkeer ook inderdaad als vrouw gekleed zou gaan. Maar deze insisteerde op zijn recht als vrouw om als officier gekleed te gaan. De koning hield echter voet bij stuk en in 1777 keerde d'Eon naar Frankrijk terug als een van de opmerkelijkste vrouwen van zijn tijd. Lodewijk XVI en Marie Antoinette ontvingen hem (of beter: haar) in Versailles met pracht en praal. Maar deze état de grâce duurde niet lang. D'Eons eis het officiersuniform te mogen dragen, bracht hem in een snel escalerend conflict met de regering. Opmerkelijk was dat d'Eon zijn persoonlijke oogmerken ondergeschikt maakte aan zijn streven om namens alle vrouwen op te treden. Daarmee werd hij een openlijk feminist.

Het geduld van Lodewijk XVI met deze ongewone rebel raakte snel op; d'Eon werd zelfs enkele weken gevangen gezet. Tenslotte stemde hij erin toe om voortaan bij zijn moeder in zijn geboorteplaats Tonnerre te gaan wonen. Vandaar vertrok hij in 1785 uit groeiende verveling naar Engeland, waar hij tot zijn dood, vijfentwintig jaar later, in armoedige omstandigheden heeft geleefd. In die laatste periode bracht de Chevalière d'Eon zijn (haar) tijd voornamelijk door met het schrijven van autobiografische meditaties. Hoofdthema van die overpeinzingen is dat mannen minder deugdzaam zijn en daardoor in moreel opzicht inferieur aan vrouwen zijn. D'Eon schreef zijn overgang tot het andere geslacht als een religieuze ervaring te hebben ondergaan. Niet zonder antisemitische ondertonen trok hij daarbij een parallel tussen de bijbelgeschiedenis en zijn eigen levensloop. Zoals de geschiedenis van de wereld evolueerde van het Oude Testament van de joden naar het Nieuwe Testament van de christenen, schreef hij, zo werd zijn eigen leven gemarkeerd door zijn metamorfose van een “slechte jongen naar een goed meisje”.

    • Pierre Auwerick