Verloren idylle

Lettre international (Duitse versie) Heft 31 1995 15 DM. Verschijnt ook in het Spaans, Italiaans, Hongaars, Roemeens, Bulgaars en Russisch.

Nexus Nummer 13, 1995. ƒ 39,50. Inl. Nexus Instituut p.a. KUB, Postbus 90153, 5000 LE, Tilburg.

Het jongste nummer van Lettre international is bijna geheel gewijd aan Sarajevo en een nieuwe poging, de verdediging van die stad als een opgave voor Europese intellectuelen voor te stellen, en het uitblijven van een intellectuele consensus op dat punt als een schuldbekentenis van intellectuelen. Zo althans stelt de redactie het in haar voorwoord op het themanummer voor: 'In Ex-Joegoslavië werd (-) een stedelijke, civiele, pluralistische en op rationele conflictoplossing gebaseerde samenleving op onbarmhartige wijze geliquideerd.'

Een van de redenen voor de scepsis, waarmee een groot deel van de intellectuele opinie in het Westen pleidooien voor de exemplariteit van Sarajevo steeds is blijven bejegenen, ondanks vlammende vergelijkingen met de Spaanse burgeroorlog of de massamoord op joden door nazi-Duitsland, is ongetwijfeld de schaarste aan gegevens over het bestaan van die utopische samenleving in het Sarajevo van voor de burgeroorlog.

Jammer genoeg bevat ook deze omvangrijke thema-uitgave geen beschrijving van die vooroorlogse samenleving, wel daarentegen een boeiend essay van Noel Malcolm over Bosnië als provincie van het titoïstische Joegoslavië van 1945 tot 1989. In dat essay blijkt van een idylle van verdraagzaamheid en pluralisme niets: in Sarajevo zetelde de meest orthodoxe bestuurselite van heel Joegoslavië, die met harde hand regeerde, juist in de wetenschap dat al te veel liberalisme in Bosnië onmiddellijk tot ongewenste manifestaties van nationalisme en haat tussen bevolkingsgroepen zou leiden. Ook vertelt Malcolm het fascinerende verhaal van de 'uitvinding' van de Bosnische moslims tot een aparte 'nationaliteit' in de jaren zestig en zeventig, waar aanvankelijk 'moslims' slechts als Kroaten en Serviërs met een bepaalde geloofsachtergrond werden gezien.

Ook in de talrijke bijdragen van auteurs uit Sarajevo die van dit themanummer het aantrekkelijkste deel uitmaken, worden geen herinneringen opgehaald aan vroegere idyllen. Voorlopig lijkt het erop, dat de ideale samenleving van Sarajevo, zoals sommige Westerse intellectuelen die graag ter overdenking aanbieden, meer een politiek programma is geweest dan een historische werkelijkheid. Dat politiek programma was verbonden aan pogingen om de door geweldsmiddelen afgedwongen sociale vrede van het communistische Joegoslavië om te zetten in een door democratie geschraagde sociale vrede. En dat is nu juist, wat in Joegoslavië zo schromelijk mislukt is met de opkomst en populariteit binnen brede lagen van de bevolking van nationalistische bewegingen, die zonder uitzondering groepen in hun midden hadden die de gewapende strijd wilden aangaan.

Dat de stad Sarajevo en haar ingezetenen meer dan drie jaar lang zo te grazen zijn genomen, blijft - ook zonder een idealistische context - natuurlijk niet minder schandelijk en dit themanummer van Lettre international biedt voor deze schande boeiende documentatie, waaronder een tekst van Alfred van Cleef, redacteur van deze krant.

Nexus

Over het filosofisch georiënteerde tijdschrift Nexus ligt een bepaald soort zweverigheid, alsof de redactie is gecharmeerd van new age-ideeën, maar dat niet met zoveel woorden durft te bekennen. De opmerking in het voorwoord dat 'het collectieve geheugen, de morele en historische kennis niet (mag worden) verontachtzaamd', geeft in ieder geval te denken. Veelal eindigen verhandelingen over de meest uiteenlopende onderwerpen ook in een soort van levenslessen: 'Er blijft ons niets anders over dan zo te handelen alsof God en onze eigen natuur het beste met ons voor hebben', eindigt de verhandeling 'De terugkeer van het kwaad' van Rüdiger Safranski. Een essay van Gerald Stieg over de mediakritiek van Karl Kraus eindigt met een pleidooi voor een 'ascetische houding' van de media-consument. 'Het is de moed om te zwijgen en zich een creatieve pauze te gunnen'. Met alles is overigens niet gezegd dat er in dit nummer van Nexus niets lezenswaardigs staat, een pennestrijd over het begrip pluralisme bijvoorbeeld, over de verhouding tussen tolerantie en repressie die liberale poltieke stelsels zich kunnen veroorloven tegenover bewegingen die de democratische grondslag willen ondermijnen.