Gelukkige mensen

Iris Murdoch: Jackson's Dilemma. Uitg. Chatto & Windus, 249 blz. ƒ 50,35

De wereld ziet er in Iris Murdochs romans op kritieke punten vaak uit als een onwaarschijnlijk verhevigde versie van de kille werkelijkheid, met een hogere concentratie van hartstocht, blijdschap, wanhoop, ongevallen en toevallen. Geloofwaardig is de beroering op het eerste gezicht niet, daar lijken de gebeurtenissen te gewild voor. Op den duur leert de meegaande lezer met twee maten te meten: al is de Murdochse wereld niet de ware, wat zich in de mensen afspeelt wordt er des te duidelijker zichtbaar.

Dat zij haar lezers altijd meegekregen heeft kan niet gezegd worden. Sommige komen nooit op gang; andere gaan gretig onderweg maar sputterden nu en dan tegen. Dat gesputter zal meer dan ooit hoorbaar worden bij Jackson's Dilemma. De titelheld is een man zonder leeftijd en achtergrond die iedereen moeiteloos voor zich inneemt en bovendien het vermogen bezit om heilzaam in te grijpen in ontspoorde levens. Voor een deel dank zij hem vinden al de verschillende paren van het verhaal een stralend geluk. Het lijkt wel of hun een bijzondere goddelijke gunst ten deel valt, maar zo worden hun relaties niet beschreven, en Jackson heeft te weinig allure om voor een bovenaardse boodschapper te worden aangezien.

Waarom mogen romanpersonen nooit gewoon gelukkig zijn, is een vraag die lezers soms stellen; waarom altijd problemen? Het antwoord wordt hier opnieuw gegeven. Over problemen is meer wetenswaardig te vertellen; zelfs Iris Murdoch kan niet voorkomen dat rijen stralende gezichten er geposeerd uitzien, als foto's van een jubileum. Die mensen rollen in het geld bovendien. Als zij tijd over hebben doen zij iets aan spiritualiteit en aan kunst; in de eerste plaats zijn zij altijd beschikbaar om in snelle auto's van hun ene huis naar hun andere te rijden.

Af en toe gaan de ogen van de lezer wijder open. Een van de personen haalt een ouderwets Murdochiaanse herinnering op aan de verdrinkingsdood van zijn broer bij het zwemmen in een ruige zee. Bange scènes van gevaar en dood door water zijn veel voorgekomen in het werk van deze schrijfster; en dit sterfgeval is weer een meesterstuk.

Een andere vertrouwde karakteristiek trekt meer aandacht dan vroeger nu iedereen zo gelukkig wordt: dat alle personen, ook zware ernstige mannen, als zij emotioneel worden in kleine uitgeflapte frases gaan denken en spreken. 'Oh how I wish I hadn't written that idiotic letter, why did I write it, I was just spiteful, vindictive, I must have been mad'.

Dat zijn onechte stemgeluiden, maar zij helpen het ritme van Iris Murdochs werk te bepalen, dat voor de meeste romanlezers tussen honderd verschillende teksten herkenbaar zal zijn.