Beatrix stelt tolerantie voorop in kersttoespraak

Hieronder volgt de integrale tekst van de kersttoespraak van koningin Beatrix, die zij op Eerste Kerstdag heeft uitgesproken.

'Het licht van kerstmis schijnt ook vandaag in het donker van menselijke angst, onzekerheid en teleurstelling. In het jaar van herdenking van oorlog en bevrijding ervoeren wij ook zèlf hoe op vele plaatsen in de wereld geweld en haat de dagen konden verduisteren. Opnieuw komt de vraag op of wij mensen ooit van het verleden zullen leren. Hoewel we uit ervaring weten dat collectief geweld rampen veroorzaakt, blijkt gemeenschappelijk gevoelde haat toch telkens weer de overhand te krijgen. De afkeer van de ene groep jegens de andere blijft een hardnekkig kwaad in de geschiedenis van het menselijk samenleven, een kracht die doorwerkt van generatie op generatie.d van snelle verandering kunnen angst en onzekerheid leiden tot een vlucht in vijandelijkheid. Wie zich eenzaam voelt, zwak en onveilig, vindt valse geborgenheid in een gezamenlijk zich afzetten tegen 'die anderen': andersgelovigen, vreemdelingen, mensen met een andere huidskleur, etnische oorsprong of cultuur. Een ingewikkelde maatschappij wordt versimpeld tot tegenstellingen die gemakkelijk zijn waar te nemen. Waar op individuele onverdraagzaamheid nog een taboe rust, kunnen gevoelens van frustratie en agressie in collectieve haat een schijn van rechtvaardiging krijgen.

De heldere boodschap van liefde die Kerstmis ons brengt, staat hier recht tegenover. Juist de kracht van haat tussen mensen maakt liefde zo bijzonder. Die liefde wordt al zichtbaar bij het begin van het leven wanneer een volstrekt afhankelijk kind in geborgenheid en toewijding ter wereld komt. Ook het Kerstkind werd zo geboren, zij het in zeer bijzondere omstandigheden en niet in een 'gewoon' gezin.

Tijdens zijn leven vroeg Jezus zèlf een open en liefdevolle instelling tegenover het ongewone en het afwijkende en mededogen jegens zwakken en weerlozen. Naastenliefde bewijst zich met name daar waar mensen zich niet onmiddellijk tot elkaar aangetrokken voelen. Zij komt tot bloei in de uitdaging van het samen leven in verscheidenheid.

Samen leven begint thuis. Dáár komen we in aanraking met andere meningen en hebbelijkheden, met kritiek en met gedrag dat ons kan ergeren. In die kleine leefeenheid, hoe ook gevormd, vinden wij onze eerste leerschool in liefde en verdraagzaamheid. We worden ons bewust dat anderen hun eigen rechten hebben en hun vrijheden, dat verschillen erkend en aanvaard moeten worden. Ook verschillen van mening zijn lessen in verstandhouding omdat niemand, als individu noch als lid van een gemeenschap, het alleenrecht bezit op de waarheid. Verdraagzaamheid is gegrond op geloof in de gelijkwaardigheid van alle mensen. In gezinnen kan een voedingsbodem worden gelegd voor zelfzucht en intolerantie maar kan ook worden opgevoed tot openheid en deelname aan een maatschappij die minderheden respecteert en anders denken waardeert.

Er heerst tegenwoordig zorg om het gezin. Nog maar enkele tientallen jaren geleden kende de Nederlandse maatschappij veelal uitgebreide families en gezinnen met twee ouders. De overgang naar een samenleving met veel kleinere gezinnen waarbij soms één van de ouders ontbreekt en de traditionele familieband aanzienlijk is verzwakt, betekende een sociale en culturele omwenteling. Er is een neiging die revolutie in de persoonlijke levenssfeer vooral negatief te beoordelen. Toch moeten we bedenken dat beproefde maatschappelijke instellingen nooit een garantie kunnen vormen voor de kwaliteit van het leven. Het grote gezin en de uitgebreide familie werden als beschermend maar soms ook als benauwend ervaren. In het moderne gezin wordt veel waarde gehecht aan mondigheid en zelfstandigheid van de leden. Maar naast ruimte voor eigen ontwikkeling hebben mensen ook behoefte aan weerwerk en steun. Meer en meer komen die van buiten. Het gezin als fundament voor leven in gemeenschap is minder hecht geworden en kwetsbaarder.

Waar verdriet mensen treft en waar het mis loopt in persoonlijke verhoudingen, kunnen ernstige ontwrichting en eenzaamheid het gevolg zijn. Omgaan met verdriet - ziekte, een groot gemis, verstoorde verhoudingen, verbroken trouw en geschonden vertrouwen - gaat de spankracht van het individu vaak te boven. Verdriet maakt eenzaam. Om een nieuwe weg te vinden moet een mens uit zijn isolement kunnen treden. Dat kan niet zonder steun van medemensen die zich bereid tonen verantwoordelijkheid te nemen voor een ander.

In onze maatschappij is een neiging ontstaan verantwoordelijkheden scherp af te bakenen en precies te regelen. Maar het komt niet alleen aan op wetten en nauwkeurig vastgestelde rechten en plichten. Bovenal gaat het om de instelling van mensen ten opzichte van elkaar. Ook daar, waar geen sprake is van verplichtingen krachtens wet en contract, kunnen mensen hun verantwoordelijkheden tòch nemen. In vrijwillige zorg en aandacht voor anderen ligt het cement dat de maatschappij bijeen houdt. Noch door de markt met zijn waardenstelsel uitgedrukt in geld, noch door regelingen van de overheid kan de kwaliteit van het bestaan voldoende worden verzekerd. Uiteindelijk komt het er op aan of mensen bereid zijn elkaar te dragen en te schragen.

Hoopgevend is het te zien hoe mondige en zelfstandige burgers gezamenlijk deelnemen aan ontwikkelingen in de maatschappij. Naast traditionele instellingen zoals kerken, scholen, universiteiten, vakbonden en politieke partijen zijn nieuwe vormen van betrokkenheid ontstaan, gericht op de verwezenlijking van idealen. Daardoor wordt het sociale weefsel versterkt dat bescherming kan bieden tegen neigingen zich van de maatschappij af te keren. De overheid richt zich op publieke verantwoordelijkheden zoals de bestrijding van sociaal-economische ongelijkheid, onrechtvaardigheid in eigen èn in de volkeren-gemeenschap. Maar voor het doorbreken van onverschilligheid, het stimuleren van burgers hun stem te laten horen bij besluitvorming en het betrekken van mensen bij maatschappelijke ontwikkelingen zijn organisaties - oude èn nieuwe - die gemeenschapszin gestalte geven, onmisbaar.

In vergelijking met toestanden in de wereld elders kenmerkt betrekkelijke harmonie en rust de Nederlandse samenleving. Toch zien we ook hier duidelijke tekenen van verruwing, agressie, afnemend vertrouwen onder mensen, vernielzucht en het ontlopen van verantwoordelijkheden. Er is alle reden met kracht hiertegen in te gaan. Steeds weer moet worden verzekerd dat nieuwe generaties kansen krijgen tot het nemen van een eigen verantwoordelijkheid voor de toekomst. Van ouderen mag worden verwacht dat zij jongeren voorgaan in verdraagzaamheid en respect voor medemensen, natuur en dingen van waarde. Zo'n houding is niet alleen nodig voor onze eigen omgeving. Ook de problemen ver weg zijn heel dichtbij gekomen en gaan ons aan. Geen mens kan leven voor zichzelf alleen.

De liefde die God ons met Kerstmis toont, is een liefde die niet beknelt maar ruimte laat voor het nemen van eigen verantwoordelijkheden. Het is een liefde die vrijmaakt en ieder mens in zijn waarde laat. De kracht van die liefde hebben wij nodig, in onze eigen kleine wereld en in de grote wereld vol tegenstellingen. Het is een liefde die niet afwijst wie tekort schiet, maar die telkens opnieuw mogelijkheden geeft tot een nieuw begin.

Ik wens u allen een gezegend kerstfeest.''