'Zonder boeken ben je leeg.' Stichting Biblionef op de bres voor een wereldwijde leescultuur

Nu doet hij op wereldwijde schaal in boeken, maar eigenlijk wilde hij bij de marine. “Ik ben in hart en nieren een man van het water, van de zee.”

Toen luitenant jonkheer M. Vegelin van Claerbergen begin jaren vijftig uit het voormalig Nederlands-Indië huiswaarts keerde, zeiden zijn vrienden echter: “Niet doen joh, we zijn Indië kwijt, dat varen stelt niet veel meer voor. Ga studeren.” Vegelin schreef zich in bij de rechtenfaculteit van de Rijksuniversiteit in Utrecht, haalde in drie jaar zijn doctoraal en meldde zich vervolgens bij de buitenlandse dienst teneinde ambassadeur te worden en zo “iets te doen voor dat merkwaardige land dat Nederland heet.” Drie jaar geleden ging hij met pensioen maar hij slijt zijn dagen niet in ruste. Verre van dat. Hij is voortdurend onderweg - nu niet meer om de belangen van het vaderland te behartigen maar om steun te krijgen voor zijn ideaal: boeken sturen naar kinderen in verre streken die nog nooit een boek in handen hebben gehad.

Primeur

Het idee onstond eind jaren zeventig toen Vegelin ambassadeur was in Suriname. Zijn standplaats was weliswaar Paramaribo maar zodra medewerkers van de geologische dienst zeiden: we gaan het binnenland in, was Vegelin van de partij. De boot in, het water op. Tijdens een van zijn tochten stuitte hij op een kamp vol weeskinderen. De dagelijkse leiding berustte bij een boslandonderwijzer en diens vrouw. “Een boslandonderwijzer kan lezen en schrijven, dat is alles.” Maar in het kamp viel niets te lezen want er waren helemaal geen boeken. “Ik liep daar rond en ik dacht: dat kan toch niet. Op veel plaatsen in de wereld komen boeken in de versnipperaar terecht omdat niemand ze wil hebben. En hier was niks.” Terug in Paramaribo pijnigde Vegelin zijn hersens over de vraag hoe die kinderen leesvoer zouden kunnen krijgen. Toen rijpte langzaam het plan om een internationale stichting op te richten die met uitgevers aan de slag moest gaan.

Na enige jaren hakte Vegelin de knoop door: het 'boekenplan' moest verwezenlijkt. In zijn nieuwe standplaats, Parijs, richtte hij in 1989 de stichting Biblionef op. 'Biblio' voor boek, 'nef' voor schip, “van oudsher de schakel tussen continenten en culturen, symbool van avontuur.” Het doel van de stichting, die inmiddels ook een Portugese en een Nederlandse afdeling heeft, is het verwerven van boeken voor kinderen tussen de drie en zeventien jaar. Het gaat daarbij uitsluitend om nieuwe boeken. “Het mogen geen afdankertjes zijn. Trouwens, in een tropenland heeft een nieuw boek het al moeilijk, laat staan een oud exemplaar dat valt meteen uitelkaar.”

De stichting verspreidt boekenlijsten naar scholen en verenigingen in landen zoals Suriname, de Nederlandse Antillen en Aruba, Vietnam, Cambodja, Ghana, Haïti, Libanon en Oekraïne. In totaal staan zevenentwintig landen op de verzendlijst. Het aanbod varieert van leerzame strips, via verhalenbundels tot boeken op populair wetenschappelijk gebied. In de bar van een Amsterdams hotel houdt Vegelin trots zijn laatste aanwinst omhoog: Operatie red de aarde, geschreven door jongeren uit de hele wereld. In dit boek wordt het milieuvraagstuk op een inzichtelijke manier behandeld. Dank zij een gift van 85.000 dollar van een Amerikaanse stichting heeft hij er 12.000 van kunnen aanschaffen. “Ze gaan voor het grootste deel naar kinderen in de eerste drie klassen van de mavo in Suriname. Zij zijn de toekomstige leiders van hun land, zij moeten worden doordrongen van het belang van het milieu.” Vegelin wil in de nabije toekomst zelfs een kinderboekendepot in Suriname oprichten - een eenmalige subsidieaanvraag ligt al bij minister Pronk van ontwikkelingssamenwerking. Van de Rotary in Amsterdam en van de Nederlandse Taalunie heeft Biblionef inmiddels een schenking ontvangen. “Wij zijn ook bezig een vriendenkring op te richten die jaarlijks bijspringt.”

In Frankrijk zorgde Vegelin vorig jaar voor een primeur: in samenwerking met uitgevers is daar een 'boekenbank' opgezet. Een deel van de niet verkochte kinder- en jeugdboeken komen niet meer in de versnipperaar terecht maar wordt tegen administratiekosten aan de 'boekenbank' van Biblionef verkocht. “We garanderen de uitgevers dat wij niet hun commerciële circuit verstoren, we sturen bijvoorbeeld geen boeken naar landen waar zij een grote markt hebben. Wij leveren ook aan Unesco en aan Franse scholen in het buitenland waar de Franse uitgevers nog geen markt hebben, zoals Vietnam en Cambodja. Zo scheppen wij de basis voor een boekencultuur. Als de gewenning om te lezen eenmaal ontstaat, is het voor uitgevers gemakkelijker een afzetmarkt te creëren.” In februari is Vegelin in Antwerpen om met Vlaamse uitgevers over de oprichting van een Belgische boekenbank te praten. Overleg met Nederlandse uitgevers is gaande. “Het verschil met de Franse boekenmarkt is wel dat daar de oplagen veel hoger zijn dan in België of Nederland. Dat betekent dat we in Frankrijk een grotere kans hebben om aan veel boeken te komen.” In de nabije toekomst moet een ook Engelse tak van Biblionef van de grond komen.

Zelf komt Vegelin niet uit een milieu waar veel over boeken werd gepraat, laat staan dat ze werden gelezen. De vooroorlogse aristocratie had niet altijd voldoende belangstelling voor het geschreven woord, zegt hij. Dit belette hem niet reeds op jeugdige leeftijd een verwoed lezer te worden. “Tussen mijn zesde en mijn tiende schoot mijn liefde voor het boek wortel.” Het is voor hem dan ook nog steeds een raadsel hoe het mogelijk was dat hij tijdens de voorbereidingen voor een solo-zeiltocht over de Oceaan, vijftien jaar geleden, geen enkel boek had ingepakt. “Er was niets aan boord, zelfs geen Bijbel. De eerste dagen zijn nog wel door te komen, dan denk je aan van alles en je overdenkt het leven, maar daar ben je echt in vijftien dagen mee klaar. Toen besefte ik des te meer: zonder boeken kan het niet, dan ben je leeg.”

Dat probeert Vegelin ook aan mensen uit te leggen die zeggen: waarom stuur je geen rijstepap naar die kinderen. Natuurlijk moeten ze ook te eten hebben, Vegelin bestrijdt dat niet. Maar hij bestrijdt wel dat eten alleen voldoende is: een kind moet ook de kans krijgen zich geestelijk te ontwikkelen.

“Bij fondswerving werkt dat wel een beetje tegen ons, wij zijn geen stichting die zielige kleuters helpt, wij laten geen huilende kinderen zien maar blijde kinderen die een boek vasthouden.” Stichting Biblionef wil met het boekenproject ook voorkomen dat de kloof tussen hen die wel lezen en zij die dat niet doen steeds groter wordt. Op dit moment hebben anderhalf miljard mensen op de wereld geen enkele toegang tot geschreven informatie. Vegelin: “Dat is zonder twijfel een makkelijk te manipuleren groep. Die moet je zien te bereiken zodat de kans op manipulatie kleiner wordt.”

Stichting Biblionef Nederland, postbus 90407 2509 LK Den Haag. Telefoon: 070 - 3140565. Gironummer 258485.