Ze lijken gewoon, maar het zijn heksen

Het RO Theater in Rotterdam brengt De Heksen van de Engelse schrijver Roald Dahl als traditionele kerstvoorstelling.

De Heksen, vanaf 8 jaar. Schouwburg Rotterdam, 24/12 t/m 7/1. Geen voorstelling op 25/12 en 1/1. Daarna tournee tot eind februari. Info: 010-4046888.

ROTTERDAM, 23 DEC. Het is woensdagavond 13 december. Volledig uitgestorven liggen de straten van Roosendaal te wachten op het resultaat van de wedstrijd Nederland-Ierland. Zo komt het dat niemand het hels gezang opmerkt dat naar buiten dringt door de muren van schouwburg De Kring: 'Weg met de kinderen, roei ze uit!/ Kook hun botten, gril hun huid!/ Rook ze, smoor ze, hak ze in de pan!/ Maal ze fijn, maak er appelmoes van!'

Een gezelschap vrouwen vergadert onder leiding van een dubbelgangster van Sneeuwwitje's boze stiefmoeder. Alle dames dragen handschoenen, giftig gekleurde Chanel-mantelpakken en gebeeldhouwde kapsels. Die blijken af te kunnen en dan vangt het grote krabben aan op de kale, door zweren geteisterde koppen: typische gevallen van 'pruikebrand'. Hier zit het soort vrouwen, waar Roald Dahl zijn jeugdige lezers ooit ernstig voor waarschuwde. Ze lijken zo gewoon, maar het zijn heksen. Niet van die types die op bezemstelen door de lucht vliegen, maar èchte heksen en ze zijn van plan om alle Engelse kinderen in muizen om te toveren. Met behulp van zijn grootmoeder weet de weesjongen Boy dit te voorkomen, helaas pas nadat hij zelf voor eeuwig muis is geworden.

Het RO Theater werkt aan haar traditionele familievoorstelling. Geïnspireerd door de Engelse Christmaspantomimes haalt de Rotterdamse groep elk jaar alle theatrale toeters en bellen uit de kast om een breed publiek naar de schouwburg te lokken. Dat leidde tot successen als De wind in de wilgen, Het ratteplan en Pinocchio en de keuze voor Roald Dahl belooft ongetwijfeld volle zalen. De vertaling van The Witches (1983) is als veel van Dahls werk een topper en in honderdvijftigduizendvoud verspreid. Als geen ander wist de auteur wat zijn naar kippevel en ademnood hunkerende lezers toekwam. Met zijn muizeheld varieerde hij voor de zoveelste keer op zijn favoriete thema: de kinderlijke onschuld versus de boze, lees volwassen buitenwereld.

In de kleedkamers staan veertig pruiken in alle kleuren van de regenboog klaar. Al drie acteurs hebben hun hoofd aan de tondeuse uitgeleverd, om de dagelijkse grime-operatie van de 'kaalkop' te omzeilen. Een met zwerende latexlapjes beplakte, superstrakke badmuts wordt aangebracht en daarna verstopt onder een pruik. Dit precisiewerk duurt zeker een uur en met name het verwijderen is onaangenaam. De vijf man sterke grimeerafdeling heeft de handen vol aan het creëren van het heksengezelschap en aan de vermuizing van twee acteurs, via grijze pruik met maxi-oren en een aangeplakte snuit met snorharen en reuzetanden.

Aanvankelijk wilde vormgever/ regisseur Niek Kortekaas het verhaal naar eigen hand zetten. Heksen zouden verantwoordelijk zijn voor misstanden als kinderarbeid en drugsgebruik en door hen met toverdrank uit te roeien zou de wereldellende in één klap opgelost zijn. De erven Dahl wilden er niet van horen. Zij waken streng over het behoud van Dahls gedachtengoed en over de geldkist. En zo was het RO Theater gehouden aan de adaptatie van David Wood, een doorgewinterd jeugdtheaterschrijver, die onder andere Enid Blyton, Bruintje Beer en een kinderboek van Prince Charles bewerkte. Rond Kerstmis 1992 trok The Witches acht weken volle zalen in de Londense West End.

Het script valt met de deur in huis: Boy's ouders verongelukken en de jongen komt hysterisch het autowrak uitgekropen. Vormgever Kortekaas heeft de toeschouwer al in de eerste minuut op de punt van de stoel. In wolken mist en begeleid door een geluidsband vol brekend glas stort een zilvergrijze wagen van de rotsen. Het effect is huiveringwekkend en doet vergeten hoe ik eerder in het decoratelier niet meer dan een in de lengte dwardoorgesneden, dus halve auto langs een rails omhoog getrokken zag worden. Zes weken lang waren vijf mensen in de weer om de door Kortekaas in een maquette aangegeven ideeën te realiseren. Om het inkrimpen van mens tot muis te suggereren was de schaal waarop gewerkt moest worden overwegend enorm. De acteurs in grijsharig hansop met anderhalve meter staart krijgen hun muizeformaat door de omgeving op te blazen. De plint waar ze langs ritselen heeft de hoogte van een schutting. In de keuken waar Boy de toverdrank stiekem in de heksesoep moet kieperen, scharrelt hij rond tussen manshoge steelpannen en de acteur die als vraatzuchtige muis een broodje kaas komt opdragen gaat volledig schuil achter zijn polyester vondst.

Topstuk is grootmoeders fauteuil op wieltjes - elektrisch bestuurbaar, een clivia op de rugleuning - waarin zij troont als een rots in de branding. De lila zetel biedt plaats aan oma en Boy samen en zorgt in alle opwinding voor momenten van rust en geborgenheid. Zo ook in het slotbeeld, waar gelukkig niet is gekozen voor het laffe eind uit de film ( Boy-muis wordt weer teruggetoverd in een jongen), maar voor de scène zoals Dahl die opriep met een voor zijn doen ongekende intimiteit. Muis zit bij oma op schoot, tevreden met zijn lot, want kind zijn is ook niet alles: 'Het doet er niet toe wat je bent of hoe je er uit ziet, zolang er maar iemand is die om je geeft.'

Voor Kortekaas is theater een supertechnische aangelegenheid en hij denkt duidelijk in beelden. Als bij een film monteert hij ze achter elkaar, stemt de effecten van licht, geluidsband, aankleding en decor op elkaar af. Hij beoogt geen realisme, maar een soort stripverhaal waarin van de spelers een 'scherp gesneden cartoonstijl' wordt gevraagd: 'Ze staan ontzettend in hun blootje. Je hebt gauw te weinig in zo'n grote bak. Alle registers moeten open, maar het moet wel precisie houden. Er zijn geen lappen tekst om een emotie neer te zetten. In een split second moet een acteur stelling nemen: het is letterlijk een kwestie van 'to be or not to be'. En dan werken ze ook nog eens voor kinderen, dus het moet zuiver zijn, anders haakt de zaal af.'

Een groot aantal rollen wordt in travestie gespeeld, precies zoals dat in de Engelse pantomimes gebeurt. De vileinste heks is een boomlange heer op stilettohakken en de omvangrijke acteur met lila-rose pruik, laag hangende boezem in bloemetjesjurk en slofpantoffels biedt aanzienlijk meer oma dan de doorsnee moderne dame op leeftijd. Kortekaas ziet de travestie als middel tegen een te realistische aanpak, waardoor acteurs geprikkeld worden tot grotere brutaliteit.

In het repetitielokaal werkt dat in elk geval. Er heerst de baldadige, opgewonden sfeer van kinderen die zelf een stuk inelkaar zetten: 'En dan was ik de muis en jij de heks.' De acteurs dragen onvermoeibaar alternatieven aan - 'zou ik die muis niet iets meer John Wayne of Indiana Jones kunnen geven?' - en verlustigen zich in enge effecten en gemene trucs. Opperheks Lieneke Le Roux: 'Het is heerlijk om te doen. Geen gepsychologiseer en werken aan de onderstroom, aan dat wat je niet laat zien, zoals bijvoorbeeld bij Lars Norén. Het draait om elementaire zaken als schrikken en huilen. Je moet zó open zijn dat je gewoon doet wat in je opkomt. Het is lekker de Dikke en de Dunne doen en denk maar niet dat het makkelijk is. Bij zo'n familievoorstelling hangt er in de zaal een sfeer van verwachting die je zelden meer tegenkomt. Volwassenen kijken vaak cerebraal, kinderen met hun hart. Als ze samen zijn, merk je dat ouders veel gemakkelijker hun houding van 'laat maar eens zien wat je kunt' laten varen. Spelen voor uitsluitend kinderen, bijvoorbeeld voor een zaal waar ze een paar scholen in hebben leeggegooid betekent keihard werken. Een gemengd publiek reageert op verschillende dingen, er is meer concentratie en een gek soort gezamenlijkheid die ik ervaar als een cadeautje.' En ook Boy-muis George van Houts geniet: 'In ons land wordt zo'n groteske speelstijl al gauw gezien als aanstellerij. Frans Strijards is misschien de enige die dat een beetje durft. Wij doen toch het liefste gewoon, want dan doen we al gek genoeg. Omdat je weet dat het hier over heksen en muizen gaat, laat je je gereserveerdheid eerder los. Mij brengt dat terug bij de oervorm van theater, die merkwaardige, maar onovertroffen afspraak dat tien mensen zich achter een gordijntje verkleden om vervolgens iets leuks te gaan doen voor die honderd anderen die in de zaal zitten.'