Wraakpreventie

Iedereen die regelmatig in de stad op straat loopt komt tientallen mensen tegen en als zijn dagelijks traject hem bijvoorbeeld door de Kalverstraat voert, zijn het er misschien wel duizenden. Van al die ongetelde tegenkomingen ontwikkelen er zich een paar tot heel vluchtige ontmoetingen. Dat heet 'oogcontact'. Je weet niet hoe het komt maar soms treft je blik die van een volslagen onbekende, en dan zie je een fractie van een seconde, letterlijk in een ogenblik iets anders dan wat bij een neutrale toevalligheid hoort: nieuwsgierigheid, wantrouwen, of een 'die-ken-ik' omdat je misschien een beetje op haar opa lijkt. Zelf betrap je je er ook op dat het kijken zijn onverschilligheid verliest. Een paar jaar geleden had zich nu bij bepaalde Amerikaanse jongeren de gewoonte gevestigd om door middel van dit oogcontact de mensen die ze tegenkwamen, te controleren op hun 'respect'. Toonde iemand in zo'n ogenblik niet voldoende respect dan kreeg hij een pak rammel of erger. In Nederland kan het je ook gebeuren, vooral 's avonds en in dorpskernen bij de patatkraam. Daarom kun je dan beter je blik richten op iets dat niet terugkijkt. Gevaar is er altijd maar het is hier nog geen gewoonte geworden om onbekende voorbijgangers respect bij te brengen.

Dit is een 'themanummer' over wraak en vergeving. Klassieke gegevens! Edmond Dantès brengt door de pen van Alexandre Dumas père in zes delen Graaf van Monte-Cristo langzaam maar zeker een hele dynastie ten val. Mario Puzo beschrijft in plusminus 500 pagina's Godfather de oorlog tussen een paar families van de Amerikaans-Italiaanse mafia. Dikke boeken waaruit blijkt dat wraak nemen veel tijd in beslag neemt. Men herinnert zich Josef Göbbels: 'Wraak is een gerecht dat koud gegeten wordt'. Het is niet zijn vondst maar een oud Siciliaans gezegde dat ook in The Godfather voorkomt. De beste wraak bestaat dus uit een traag smullen.

Is dat waar? Er bestaan juweeltjes van wraak die zich binnen een paar seconden hebben voltrokken. Daar is bijvoorbeeld het verhaal van de chauffeur op zo'n vrachtwagen met een draaiende trommel waarin beton wordt vervoerd. Hij ontdekt dat zijn vrouw een verhouding heeft. De minnaar die op bezoek komt als hij beton vervoert, heeft een open auto. Het is zomer, de minnaar staat voor de deur van zijn geliefde geparkeerd. De wettige echtgenoot komt langs en stort al het beton uit zijn trommel in de auto, tot boven de rand van het dashboard en dan is er nog genoeg over om er een kop op te zetten, een toegift als ijs op een horentje. Nog zo'n voorbeeld. Twee vrouwen vinden elkaar, op z'n zachtst gezegd, niet aardig. De ene heeft veel en prachtig haar; de andere wat minder en daarom een pruik. In een café komen ze elkaar tegen. Confrontatie. Ze gaan naar buiten.

(Een gewoonte die ten onrechte alleen aan mannen wordt toegeschreven.) Het stortregent. Vrouw A rukt vrouw B de pruik af en smijt het kunstwerk in de modder. Dan kijkt ze naar het beroofde hoofd van haar rivale, vist de pruik weer uit de goot, geeft hem terug en zegt: 'Hier schat, je hebt hem harder nodig dan ik.'

Dit zijn twee gevallen van instant-wraak waaruit we zouden kunnen opmaken dat het proces niet lang hoeft te duren. Maar dat is een vergissing, want wraak wordt niet alleen genoten tijdens de uitvoering. Er is ook een nasmaak, zoals wijn een afdronk heeft. De afdronk van een geslaagde instant-wraak kan een leven duren.

Uit al het voorgaande blijkt dat wraak een operatie is die uit drie delen bestaat. Ten eerste is het een maatregel tegen een inbreuk op wat we als strikt persoonlijk gebied beschouwen; tegen een invasie van het souvereine Ik. Om te beginnen moet de ander worden verdreven; dat is de zuiver defensieve actie, voor de hand liggend en doelmatig. Dit is niet voldoende. Het tweede deel bestaat uit het berokkenen van op z'n minst gelijkwaardig maar liever een overmaat van kwaad aan de vijand, een oud-testamentische gewoonte. Zo'n wraakoefening kan nog een zekere doelmatigheid hebben doordat er een afschrikkende werking van uit gaat - het 'mores leren' - maar vaak blijft het daar niet bij. Uit de oefening groeit een roes waaruit de wreker pas ontwaakt nadat hij de volstrekte vernietiging van de tegenstander heeft bereikt.

Hier komen we aan het probleem van het derde deel. Wraak is behalve verdediging en mores leren ook een poging tot herschrijven van de geschiedenis. Door de tegenstander te vernietigen probeert de wreker zichzelf wijs te maken dat die er nooit is geweest en dat zijn daden dus uit de geschiedenis zijn verdwenen. Dat is de poging tot bovenmenselijkheid die in de wraakoefening verborgen zit. Tragisch omdat de geschiedenis niet kan worden herschreven en juist daardoor telkens voor de wreker de uitdaging bevat om het nog eens, en nog eens te proberen. Een diep zittende dorst naar wraak wordt nooit gelest.

Over dit alles stond ik te peinzen terwijl ik op de tram wachtte. Au fond hebben die Amerikaanse jongeren gelijk. Alles begint met een blik die blijk geeft van gebrek aan respect. Iedereen heeft recht op een minimum aan respect zoals dat op zijn allereenvoudigst, allerdirectst tot uitdrukking kan komen in de ogen van de ander - of juist niet. Ook jongeren hebben recht op respect en daarom moet je ze niet aankijken op een manier waardoor ze kunnen denken dat je juist gebrek aan respect hebt. Veel misverstanden en ongelukken zouden worden voorkomen als er meer werk werd gemaakt van de wraak-preventie. Het moet mogelijk zijn, daarvoor een cursus op te stellen die de ene partij uit de gevangenis en de andere uit het ziekenhuis houdt. Al peinzend begon ik te vermoeden dat daar nog geld mee kon worden verdiend.

De tram kwam aan. De bestuurder dacht: 'Daar staat een man te peinzen, laat ik hem niet storen', en hij reed voorbij. Mijn hele bewustzijn werd in beslag genomen door maar één gedachte.

Zo kom ik vanzelf op het andere hoofdstuk van dit themanummer: de vergeving. In de praktijk een twijfelachtig begrip. Er is een schijnvergeving die intreedt als het motief voor de wraak gaandeweg op de achtergrond raakt en tenslotte verdwijnt. Dat is geen vergeving maar vergeting. Die twee hebben niets met elkaar te maken. Goed beschouwd is vergeting de volmaakte vorm van wraak.